Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
Diretór Jerál ADB ba ASEAN, Nianshan Zhang ho nia ekipa halo vizita ba fabrika KTON iha Gleno, Ermera, Segunda (20/04/2026).
Díli, 23 setembru 2026 (RAFA) – El Niño ida ne’ebé forte liu espektativa ne’ebe ilha, bele afeta agrikultura no produsaun kafé iha Timor-Leste, risku prinsipál ida husi risku sira ne’ebé Banku Dezenvolvimentu Aziátiku (ADB) identifika ba tinan 2027.
Risku ne’e identifikadu iha kapítulu ne’ebe dedikadu ba Timor-Leste husi Asian Development Outlook setembru 2026 husi Banku Dezenvolvimentu Aziátiku (ADB), ne’ebé apónta impaktu El Niño ne’ebé kle’an liu ba agrikultura no produsaun kafé, hanesan risku prinsipál ba ekonomia Timor-Leste nian.
Instituisaun ne’e sita mós risku sira kona-ba posível perturbasaun iha abastesimentu kombustível, risku jeopolítiku sira ne’ebé klean, dezastre naturál no atraza iha investimentu públiku.
Alerta ne’e mosu iha kontestu kapítulu espesiál ida husi relatóriu ne’ebé hanesan, dedikadu ba El Niño, ne’ebé klasifika fenómenu ne’ebé daudaun ne’e la’o hela, iha poténsia “boot tebes”, ho possibilidade ne’ebé hein katak sei akontese iha fulan novembru.
Tuir Fórum Perspetiva Klimátika ASEAN nian, ne’ebé sita iha relatóriu, presipitasaun sei tun ka besik normál iha parte balun husi Sudeste Aziátiku, inklui sentru no súl Tailándia, sentru Kamboja no súl Vietname, ho temperatura aas liu normál, kuaze iha sub-rejiaun tomak, maske Timor-Leste la temi espesifikamente iha lista ne’e.
Relatóriu ne’e subliña katak El Niño afeta sistema agríkola sira liuhosi manas ekstremu, mudansa iha udan-been no rai-maran, ho efeitu sira ne’ebé diferente tuir rejiaun.
Sistema kuda natar no to’os, hanesan prátika barak iha Timor-Leste, sensivel tebes ba atraza ka falla iha udan-been époka kuda/kultiva nian, diferente ho sistema irigadu sira ne’ebé reziliente liu, maibé mós la livre totalmente, tanba nível rezerva sira depende mós husi udan-been.
Hanesan termu komparasaun rejionál, ADB estima katak, iha Malázia, lakon produtividade iha agrikultura sira hanesan mina-palma no foos bele varia entre 10% no 18% tanba El Niño, ho piku fenómenu nian ne’ebé preve sei akontese entre marsu no maiu 2027.
Estudu sira ne’ebé sita iha relatóriu hatudu mós katak, iha eventu 2015-2016, Vietname rejista estragu iha agrikultura sira iha área entre ektare rihun 400 no rihun 600, enkuantu Filipina sira hetan rai-maran iha 85% husi nia provínsia sira.
Relatóriu ne’e rekomenda katak agrikultura tenke sai área prinsipal ba asaun governu sira iha rejiaun, tanba desizaun kultiva ka kuda nian la’o hela daudaun, ho prioridade ba asesu lalais liu ba variedade agrikultura sira ne’ebé rezistente ba rai-maran no manas, alerta na plantasaun no irigasaun ne’ebé ajusta ba previzaun sazonál sira, no rezerva ai-han estratéjika sira ne’ebé tenke ativa molok quebra previzaun sira, la’ós resposta reativa.
Ba Timor-Leste, ne’ebé nia ekonomia sei krese 4,0% iha 2026 no 4,1% iha 2027, tuir ADB, risku asosiadu ho El Niño aumenta ho ameasa sira seluk ne’ebé identifika ba tinan oin mai, inklui posível intensifikasaun konflitu iha Médiu Oriente no nia impaktu ba presu kombustível importadu sira.
Jornalista: Antonio Sampaio
Written by: RafaFM
ADB Alerta Risku El Niño Ba Produsaun Kafé iha Timor-Leste
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt