Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
Díli, 18 Setembru 2026 (RAFA)-Primeiru-Ministru (PM), Xanana Gusmão, Sesta-ne’e, iha Embaixada Portugál iha Díli, lansa livru Mauberíadas nu’udar obra literária ne’ebé dokumenta memória, kultura, identidade, esperiénsia no realidade povu Timor-Leste iha períodu importante ida hosi istória nasaun nian.
Mauberíadas mak poema ne’ebé Xanana Gusmão hakerek iha tinan 1975, bainhira nia sei joven no servisu nu’udar jornalista, no publika beibeik nia artigu sira iha jornál semanal A Voz de Timor.
Obra ne’e hakerek nu’udar parte hosi Konkursu Literáriu 1975, ne’ebé Administrasaun Portugál iha tempu ne’ebá promove liuhosi Sentru Informasaun no Turizmu, ho tema “Kultura maka Liberdade Povu nian”, no hetan Prémiu Dahuluk iha konkursu ne’e.
Poema ne’e publika ba dala uluk iha loron 17 fulan-Maiu 1975 no, liu tiha dékada lima, agora publika fali iha formatu livru hosi Porto Editora/Plural Editores atu bele asesu ba públiku ne’ebé luan liután.
Iha obra ne’e, Xanana Gusmão uza tradisaun poétika iha lian Portugés, inklui referénsia ba obra Os Lusíadas, hodi hato’o reflesaun kona-ba Timor-Leste, povu Timoroan, sofrimentu, luta, esperansa, identidade no destinu nasaun nian.
Iha intervensaun, Xanana Gusmão hateten Mauberíadas iha ligasaun ho momentu transformasaun boot iha istória Timor-Leste, no termu “Maubere” iha signifikadu importante ba identidade no dignidade povu Timoroan.
Nia subliña katak kultura no literatura iha kapasidade atu fó lia ba povu, tanba literatura la’ós de’it kona-bá liafuan, maibé mós bele sai hanesan espellu ne’ebé reflete moris, esperansa, sofrimentu no mehi ema sira nian. Timor-Leste liuhosi períodu istóriku naruk, inklui konflitu, sofrimentu, okupasaun, rezisténsia no luta ba independénsia.
“Iha prosesu ne’e, kultura, lian, poezia no istória ajuda povu atu la haluha nia identidade no dalan istóriku ne’ebé liu ona,” Xanana haktuir.
Xanana mós relata fila-fali ba obra ne’e depois de liu tinan barak, nia kompriende katak hakerek kultura sai mós forma ida atu rai no prezerva memória.
“Nasaun ida la bele harii de’it ho estrada, edifísiu no infraestrutura. Nasaun ida tenke harii mós ho memória, kultura, edukasaun no kapasidade atu hanoin ho nia rasik,” Xanana subliña.
Xanana mós hato’o apresiasaun ba Porto Editora no ema hotu ne’ebé kontribui ba publikasaun no divulgasaun edisaun foun Mauberíadas, no enkoraja juventude Timor-Leste atu kontinua lee, hakerek no aprende.
Embaixadór Portugal iha Timor-Leste, Duarte Bué Alves, hateten Mauberíadas antes ne’e lansa iha Lisboa, Portugal, iha fulan-Outubru 2024. Maibé, tanba obra ne’e seidauk hetan lansamentu ofisiál iha Timor-Leste, Embaixada konsidera apropriadu atu hala’o lansamentu iha Timor-Leste, tanba autór no poeta hosi obra ne’e rasik mak ema Timoroan.
“Ba ha’u, lansamentu ida-ne’e iha valor kulturál no literáriu boot, tanba fó oportunidade ba públiku Timor-Leste atu asesu diretamente ba obra poétika hosi Primeiru-Ministru no poeta Kay Rala Xanana Gusmão,” tenik Embaixadór.
Duarte Bué Alves esplika katak obra ne’e la’ós de’it poema kona-ba Timor-Leste, maibé mós tentativa atu halo diálogu entre istória no kultura Timor-Leste ho tradisaun literária iha lian Portugés.
Nia mós hato’o orgullu ba servisu ne’ebé Portugal no Timor-Leste hala’o hamutuk, liuliu iha esforsu no servisu hamutuk no kooperasaun entre nasaun rua.
Nia fiar katak ho hahú períodu foun ida iha mandatu, Portugal sei kontinua servisu hamutuk ho Timor-Leste atu haforsa liután relasaun amizade, kooperasaun no ligasaun kulturál entre nasaun rua.
Diretór-Jerál Plural Editores, Hélder Carvalho, relata katak editora konsidera Mauberíadas nu’udar testemunhu importante kona-ba hanoin, vizaun no legadu ida hosi figura importante iha istória kontemporánea Timor-Leste.
Nia hato’o apresiasaun ba PM Xanana Gusmão tanba kontinua fó konfiansa ba grupu Porto Editora, grupu editoriál ida iha Portugal ne’ebé Plural Editores Timor-Leste sai parte.
Hélder Carvalho hateten katak lian Portugés la’ós de’it nu’udar lian, maibé mós sai nu’udar memória, instrumentu koñesimentu no pontu união entre povu sira iha Comunidade dos Países de Língua Portuguesa (CPLP).
“Serimónia lansamentu Mauberíadas iha Embaixada Portugal iha Dili mós reprezenta lasus istóriku, kulturál no linguístiku ne’ebé liga Portugal ho Timor-Leste,” dehan Hélder Carvalho.
Nia esplika Mauberíadas rekupera poema ne’ebé Xanana Gusmão hakerek iha 1975, iha momentu desizivu ida iha istória Timor-Leste, no liuhosi tradisaun poétika iha lian Portugés, autór reflete kona-ba luta, sofrimentu, esperansa no destinu povu Timor-Leste.
Diretór-Jerál Plural Editores mós rekoñese katak hábitos leitura iha Timor-Leste sei presiza estímulu no investimentu, maibé realidade ne’e, tuir nia, reforsa importánsia misaun editora nian iha promosaun leitura no literatura.
Tuir nia, esperiénsia durante tinan 12 hatudu katak reziliénsia sai aliserse importante ba servisu editoriál iha Timor-Leste, no promosaun leitura presiza kooperasaun besik entre instituisaun públika no privadu.
Nia mós hato’o agradesimentu ba instituisaun timoroan sira ne’ebé envolve iha servisu Plural Editores, inklui Presidénsia Repúblika, Ministériu Edukasaun, Ministériu Ensino Superior, Gabinete Primeiru-Ministru, Gabinete Fronteiras Marítimas, Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL), universidade privadu sira no instituisaun seluk.
Hélder Carvalho subliña katak esforsu hamutuk entre instituisaun sira importante atu aproxima tan povu Timor-Leste ho livru, koñesimentu no kultura hakerek.
Nia afirma katak kompromisu kolektivu ne’e la’ós de’it importante ba kresimentu no kontinuidade Plural Editores, maibé mós ba haforsa sosiedade ne’ebé informadu, prepara no inkluziva liután.
Nia apela atu Mauberíadas hetan leitor barak liután, no diálogu ne’ebé hahú liuhosi lansamentu ne’e bele kontinua hametin memória, reflesaun no valor kulturál sira ne’ebé obra literária ne’e lori.
Jornalista: Cesarina de Carvalho
Written by: RafaFM
Xanana Lansa Livru Mauberíadas Nu’udar Obra Identidade Timor-Leste
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt