Taís Identidade Kultural, Presiza Salvaguarda Urjente

Taís Timor orijinál.

Díli, 18 Setembru 2026 (RAFA) – Organizasaun Nasoins Unidas ba Edukasaun, Siénsia no Kultura (UNESCO) rekoñese ona taís nu’udar Patrimóniu Kultural Imaterial Timor-Leste nian iha kategoria salvaguarda urujente dezde fulan-Dezembru tinan 2021.

Sekretáriu Ezekutivu Komisaun Nasionál Timor-Leste ba UNESCO (KNTLU), Luis Nino, informa taís nu’udar identidade nasionál ne’ebé iha ligasaun metin ho patrimóniu kultural imaterial. Tan ne’e, iha tinan 2020, Sekretáriu Estadu Arte no Kultura (SEAK) servisu hamutuk ho liña ministeriál hotu no Komisaun Nasionál Timor-Leste ba UNESCO (KNTLU) submete duni taís ba UNESCO.

“Rekoñesimentu ne’ebé UNESCO fó ba taís ne’e ko’alia kona-bá salva guarda urjente, tanba iha momentu ne’ebá ita-nia uza-na’in no soru-na’in sira-nia númeru menus tebes,” Luis Nino hatete ba jornalista sira iha Díli, Kinta ne’e.

Hafoin rekoñesimentu ne’e, nia haktuir UNESCO fó tulun fundu asisténsia nian ba Komisaun Nasionál Timor-Leste ba UNESCO (KNTLU). Fundu ne’e uza hamutuk ho membru komité nasionál sira hanesan Ministériu Komérsiu no Indústria (MCI), Ministériu Turizmu no Ambiente (MTA), SEAK, TimorAid, no Fundasaun Alola, hodi hala’o sosializasaun no formasaun kapasitasaun ba soru-na’in sira.

Formasaun ne’e kobre oinsá uza kór naturál no kabas ho kualidade di’ak. Rezultadu husi atividade sira-ne’e konsege aumenta signifikativu númeru soru-na’in sira iha rai-laran, hodi dada sai taís husi kategoria risku nian.

Luis Nino hatutan , rekoñesimentu ne’e fó impaktu pozitivu boot tanba sidadaun barak uza ona vistuáriu Tais hodi fó valorizasaun ba sira-nia patrimóniu, ne’ebé fo mós kontribuisaun finanseira indireta ba soru-na’in sira.

Kona-bá kestaun taís printing  ne’ebé sirkula hela iha merkadu, nia foti pozisaun atu labele fó komentáriu barak, Komisaun Nasionál Timor-Leste ba UNESCO  kontinua servisu hamutuk ho MCI hodi aselera prosesu sertifikasaun.

“Iha duni prosesu ida kona-bá sertifikasaun taís ne’ebé lidera husi Ministériu Komérsiu no Indústria. Ba oin, ita sei ko’alia asuntu ne’e,’’ tenik Luis Nino.

Sekretáriu Ezekutivu Komisaun Nasionál Timor-Leste ba UNESCO hatutan serbisu sertifikasaun ne’e oinsá atu valoriza de’it taís orijinál Timor nian, nune’e karik ba oin ema ruma atu uza (kopia), sira tenke selu ba taís orijinál.

Fundu asisténsia husi UNESCO iha tinan 2021 ne’e utiliza kuaze tinan tolu, ne’ebé implementa husi liña ministeriál no Organizasaun Naun-Governamentál sira ne’ebé hola parte iha komité nasionál.

Komisaun Nasionál Timor-Leste ba UNESCO nian sei nafatin mantein nia papél hodi kontribui ba finalizasaun lalais sertifikasaun Tais, nune’e bele iha baze legál ne’ebé di’ak hodi proteje no valoriza produtu orijinál Timor-Leste nian.

Jornalista : Remigia Locatelli