Governu Desidi Fatin Istóriku Tolu Nu’udar Patrimóniu Kulturál Nasionál

Sekretáriu Estadu Arte no Kultura, Jorge Soares Cristóvão deklara fatin ho edifísiu istóriku tolu nu'udar Patrimóniu Kulturál Nasionál, Kinta 17 Setembru 2026.

Díli, 17 Setembru 2026 (RAFA) – Governu Timor-Leste liu husi Sekretaria Estadu Arte no Kultura (SEAK), Kinta-ne’e,  ofisialmente desidi fatin ho edifísiu istóriku tolu nu’udar Patrimóniu Kulturál Nasionál.

Desizaun ne’e foti ho objetivu atu asegura protesaun, konservasaun, no valorizasaun ba identidade no memória kulturál nasaun nian.

Bazeia ba dekretu ne’ebé asina hosi Sekretáriu Estadu Arte no Kultura, Jorge Soares Cristóvão, sasán ho fatin sira ne’ebé hetan klasifikasaun nu’udar patrimóniu nasionál tanba iha valór pré-istóriku, istóriku, arkeolójiku, no etnográfiku mak hanesan paizajen kulturál Tutuala, Patrimóniu Arkitetóniku Orijen Portugés Munisípiu Díli no Patrimóniu Arkitetóniku Orijen Portugés Munisípiu Liquiça.

Deklarasaun ne’e bazeia ba Artigu 6 no Artigu 59 husi Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste (RDTL), ne’ebé fó obrigasaun ba Estadu atu haburas, defende, no fó valór ba patrimóniu kulturál povu timoroan nian.

Desizaun ne’e mós  haktuir  ba Konvensaun 1972 nian kona-bá Protesaun Patrimóniu Kulturál no Naturál Mundiál ne’ebé Timor-Leste sai hanesan parte ida.

Ho desizaun foun ne’e, IX Governu Konstitusionál, liu husi SEAK, sei foti hakat nesesáriu sira hodi realiza inventáriu, prezervasaun, no promosaun ba patrimóniu sira ne’e, bazeia ba Dekretu-Lei Nu. 15/2023 no Dekretu-Lei Nu. 18/2023 ne’ebé regula Rejime Jurídiku Patrimóniu Kulturál iha rai-laran.

Sekretáriu Estadu, Jorge Soares Cristóvão, informa katak Pintura Riki-Raka iha Postu Administrativu Tutuala, Munisípiu Lautém, nu’udar pintura ne’ebé konsidera nu’udar eransa boot ba Timor-Leste. Tanba ne’e , liuhusi deklarasaun ne’e, governu sei hahú prosesu rejistrasaun, peskiza, sensibilizasaun, no prepara kondisaun fíziku hanesan infraestrutura hodi fasilita vizitante sira no mos husu konsiensia komunidade nia atu bele respeita nafatin sitio sira ne’e.

Jorge Cristóvão haktuir katak sítiu turístiku iha munisípiu tolu ne’e sei simu investimentu no dezenvolvimentu husi governu, ho foku atu bele kontribui mós ba reseita estadu nian.

“Hahú iha tinan 2023, governu komesa serbisu ona ba prosesu ida-ne’e. Karik aban-bairua ita halo nia konseitu to’o iha nomeasaun mundiál, mínimu tinan lima nia laran prosesu ne’e la’o hodi hare’e mós se nia merese duni atu tama iha lista patrimóniu mundiál nian,” dehan Jorge Cristóvão.

Nia hatutan katak daudaun ne’e governu la’ós planeia atu kobre de’it sítiu turístiku hotu iha territóriu nasionál. Maibé governu halo tentativa hodi deklara paizajen sira ne’ebé iha poténsia boot iha futuru, hanesan Tutuala, Illa Jaco (Kere-Kere), no Sítiu Soibada.

Maske nune’e, sei halo análize kle’an hodi hili sítiu ne’ebé merese duni hetan rekoñesimentu.

Iha fatin hanesan, Sekretáriu Ezekutivu ba Komisaun Nasionál Timor-Leste ba UNESCO, Luis Nino, afirma katak estudu ba Patrimóniu Arkitetóniku Orijen Portugés iha Dili no Liquiça, inklui Paizajen Kulturál Tutuala, la’o kleur ona.

Nia konsidera pasu ne’e hanesan hakat ne’ebé di’ak tebes hodi ko’alia kona-ba valór interkámbiu no valór umanu husi istória sira-ne’e.

“Dalan ida atu to’o iha patrimóniu mundiál ne’e, ita tenke iha uluk koñesimentu nasionál. Ohin loron hanesan pasu di’ak ida mai ita tanba bele deklara nu’udar patrimóniu nasionál” Luis Nino afirma.

Ba oin, nia dehan  bele rejista ba patrimóniu mundiál, no ekipa husi UNESCO sei mai halo avaliasaun hodi kontinua fali dokumentu seluk hanesan planu jestaun, ne’ebé prosesu ne’e bele duni liu  tiha tinan lima.

Jornalista: Remigia Locatelli