Dom Virgílio Husu Sarani Hotu Refleta Sentidu Moris no Legadu Husi Preladus Katóliku Na’in-Haat

Díli, 10 Setembru 2026 (RAFA)- Iha missa funeral ba Preladus Katóliku Na’in-haat, iha Tasi-Tolu Díli, Kinta-ne’e, Prezidente Konferénsia Episkopál Timorense (CET) no Arsebispu Arkidiosese Metropolitana Díli, Dom Virgílio Cardeal do Carmo da Silva, SDB, husu sarani sira atu reflete kona-ba sentidu moris no legadu ne’ebé Preladus Katóliku Na’in-haat husik hela durante sira nia moris.

Iha missa funeral ba Preladus Katóliku Na’in-haat, Dom Jaime Garcia Goulart, Dom José Joaquim Ribeiro, Monsenór Martinho da Costa Lopes no Dom Alberto Ricardo da Silva, iha Tasi-Tolu ne’e hetan partisipasaun másimu husi Sarani timoroan sira ne’e fo sentidu gratidaun ba grasa moris nian, legadu no domin ne’ebé Preladus sira husi hela ba povu ne’ebé sira hadomi.

Iha Omilia, Arsebispu Dom Virgílio Cardeal do Carmo da Silva, SDB hateten, Salmo ida ohin salmosta hananu, hotu-hotu rona, hahú ho liafuan furak dehan, “ha’u sei hananu Nai nia domin, ho ha’u nia ibun, sei haklaken Nai nia fidelidade hosi jerasaun ba jerasaun”.

Orasaun iha Salmo ne’e sai ema hotu nia orasau, sai ema hotu nia hananu hahi nian ba Maromak, hahi Agradese Maromak, tan Nia domin, Nia fidelidade ne’ebé hatudu mai ema hodi halo ona buat kmanek oi-oin mai ema.

“Nia haraik mai ita, ba ita Timor-oan sira rai ida ne’e, ne’ebé nakonu ho kmanek oi-oin. Nia hatudu nia laran luak no domin ba povu ida ne’e, iha terus funu nian, no iha ksolok ukun rasik an nian, nia haraik ona mai ita, ema Santu,” hatete Dom Virgílio Cardeal do Carmo da Silva, SDB.

Cardeal hatutan, ema Santu sira ne’ebé la’o hamutuk ho istória, no iha momentu ida ne’ebé, nia entrega Saudozu preladu fiar mai Timor-oan sira, atu lori sira nia restus mortais mai hakoi iha rai Santu ida ne’e. Atu ita hatene fó folin, fó valór ba istória hamoris memória no kontinua sira nia liman rohan ne’ebé sira husik mai iha Timor.

Tanba ne’e, haré mai iha altar ne’e nia oin, haré urna preladu sira nian. Iha urna sira ne’e nia laran, iha de’it mak saida, sira nia ruin, akudesan, sira nia isin laiha ona, ruin no akudesan de’it sei iha, hatudu saida ema ninia frazildade, mortalidade.

Maibé, lori bele refleta sagrada eskritura nian ne’ebé dehan, o rai rahun, no o sei fila fali ba rai. Mortalidade lori ema rekoñese katak, ema nia isin biologiku ne’e frazil, limitadu, isin lolon ne’ebé ohin hafutar, hahi loron ida sei namkurut, sei hela de’it ho ruin. Loron ida, sei fila fali ba rai rahun, mortalidade bolu, rekoñese katak, sei la moris ba nafatin.

Tanba, ema ezisténsia fízika, la’ós eternu, ohin iha, no aban karik mós sei buat seluk. Entau bainhira hola konsiénsia kona-bá mortalidade, la’ós lori atu ta’uk, nakdedar ka lakohi rona tiha. Maibé ida ne’e bolu nafatin halo reflesaun ida klean kona-ba sentidu moris nian, hodi halo husu ida-idak ninia an, valór saida mak hakarak kuda iha moris ne’e. Legadu ka liman rohan saida mak hakarak husik bainhira laiha ona. Nu’udar ema sarani la’ós moris iha rai leten ne’e atu rai rahun, maibé mós iha klamara, iha espíritu.

Tanba, espíritu ne’ebé mós hatene katak klamar fila ba rai, maibé espíritu ne’ebé ita nia ezisténsia. Klamar no espíritu, ne’e mak dudu husi laran atu buka Maromak, buka moris nia Nai, buka kbiit ida ne’ebé ema nia kbiit no matenek sira, halo hakarak ba lalehan, dezezu atu hetan moris ida as liu, moris rai ne’e ninian.

Dimensaun espiritual mak foti sai ema nia dignidade as liu rai rahun, isin lolon pertense ba natureza fízika ne’ebé la’ós eternu, maibé espíritu moris nafatin hodi fiar ne’ebé iha.

Esperansa ne’ebé lori hahalok di’ak, karidade ne’ebé halo, entaun espíritu mak fó sentidu ba ema nia ezisténsia, inspira ema nia hanoin no hakarak di’ak sira, bo’ok fuan, atu hamtauk Maromak, hadomi ema seluk, tau matan ba kriatura sira.

Entaun espíritu ne’ebé hourik ho mak hakarak atu moris ba nafatin, liu husi legadu ka liman rohan ne’ebé husik hela. Ho nune’e bele dehan, ema nia vokasaun moris iha rai ida-ne’e hanesan “viver para deisar legado”.

Rai husik hela liman rohan, bele liman rohan espiritual, liman rohan fiar no esperansa nian. Liman rohan hanorin hahalok di’ak, ne’e dehan liman rohan hahalok di’ak sira ne’ebé halo ba maun alin sira.

Liman rohan rai no husik hela atu hatudu jerasaun ida ba jerasaun seluk nu’udar ema to’o iha momentu sira ikus moris rai ne’e ninian, ida ba jerasaun,  fuan sente preokupasaun umanu sira hanesan bainhira mate, buat hotu ne’ebé halibur, sei husik hela ba se.

“Esforsu hotu ne’ebé halo, se mak kontinua, konkista ne’ebé ita simu, se mak sei valor. Sa mak ita iha se mak atu halo tuir. Iha ne’e mak ita hola konsiénsia katak, ita la moris ba ita nia an de’it. Ita presiza ema seluk atu kontinua buat hotu ne’ebé ita rai hela. Ita aprende mós atu kolu molik ita ema ninia arogansia, paisajen hodi simu ema seluk ne’ebé moris hamutuk ho ita, nu’udar ita nia maun alin, belun, atu ita hatene hadomi. Bainhira ita hola duni konsiénsia ida ne’e mak ita sei moris hodi fó valór, atu hatene hadomi malu, respeita malu nu’udar maun alin”. Arsebispu hatete.

Moris rai hela liman rohan espiritual nian, mak ohin halibur hamutuk iha missa solene ida ne’e, nu’udar asaun grasa ba doben maktoban preladus sira nia restus mortais. Sira mós bainhira sei moris, sira mós rekoñese sira nia fraziildade, vertude, mortalidade.

Sira hatene katak, sira mós sei la moris ba nafatin, nune’e mak sira fó hotu sira nia enerjia, forsa, saúde, matenek, sira nia moris ba nasaun uma kreda nian.

Ohin loron sei laiha tan ona, maibé sira husik hela mai Timor, sira nia legadu pastoral, sosiál, edukasaun, hahalok di’ak karidade nian. Nune’e fila uitoan ba liafuan Maromak ninian ohin rona, Maromak fihir, hili no konsagra, atu hala’o nia misaun.

Primeira Leitura profeta haklaken kona-ba vokasaun profetika, profeta ida espíritu Maromak nian, hourik ninian nune’e transforma nia an husi laran, halo nia sai propriedade Maromak ninian. Nia sai fatin ne’ebé manifesta nia kbiit tan Maromak mak konsagra. Maromak mós mak fó kbiit, no unsaun bensaun nian.

Alenide, unsaun ne’e tempu antigu, halo ba liurai sira no sira ne’ebé Maromak bolu ba misaun ida espesiál, misaun profetika ida ne’ebé ohin, rona katak atu lori liafuan di’ak ba ema kiak sira, oan sira ne’ebé kanek, proklama libertasaun.

Ema kiak sira mós moris ho kurang buat oi-oin, no sira tau de’it sira nia esperansa iha Maromak, misaun profeta nian mak atu tulun povu sira hetan fali sira nia dignidade, liberdade no dame.

Misaun ida ne’e mak saudozu preladu sira hala’o iha tempu susar funu nian, sira sai ona lian ba lian laek sira, sira haklaken lian esperansa no konsolasaun nian ba povu sira ne’ebé moris iha presaun nia laran, sira servisu maka’as ba rekonsiliasaun no perdaun.

“São João revela fuan husi misaun ne’ebé sai modelu ba kna’ar episkopadu hotu, ha’u mak bibi atan di’ak, bibi atan di’ak fó nia moris ba nia bibi sira ne’ebé la’ós bibi atan no la’ós bibi sira nia na’in, bainhira sira haree asu fuik sira mai, sira sei husik hela bibi sira no halai. Preladu sira ne’ebé ohin ita hanoin sira nia urna iha ita nia leet, halo sira nia misaun pastoral, hodi hatete nafatin ba modelu bibi atan di’ak, ita Nai,” Kardeal esplika.

Tanba, sira brani hasoru prova sira funu nian, hodi terus hamutuk ho povu. Bibi atan sira ne’e molok atu mate, molok sira mate, sira mós temi, sira nia fuan.

“Sira nia luta hamutuk ho povu ida ne’e, luta ida ne’ebé fó duni ba Maromak nia matan, luta ba liberdade, ba auto-determinasaun ba justisa no ba moris di’ak, ema Timor nian. Sira hatudu katak, iha tempu susar Igreja hamutuk ho povu.  Igreja kontinua hamutuk iha tempu ksolok ukun an nian, hodi luta ba dezenvolvimentu no moris di’ak ema barak nian,” nia afirma.

Enkuantu, ohin ora-oras tan sei translada preladu sira nia restus mortais husi Tasi Tolu, ba iha Katedral Imaculada Conceição Dili. Sei lori sira hamutuk iha ne’eba, sei lori mai sira nia restus mortais ba hakoi hamutuk iha Katedral fatin ne’ebé destinadu ba iha sira.

“Ba sira ne’ebé serbí ona Dioseze ida ne’e, sira nia rate sei sai fatin perigrinasaun ba sarani Timor-oan hotu. Sira-nia fatin sei sai fatin perigrinasaun mai ita hotu. Bainhira ita vizita sira nia rate, ita sei hanoin nafatin katak Timor harii iha sakrifisiu, ita sei hanoin ba Timor harii nafatin iha sakrifisiu no fiar, esperansa no perdaun. Sira nia legadu oras ne’e entrega ita nia liman, ita ida-idak ne’ebé ohin iha ne’e,” ténik Kardeal.

Missa ba preladus na’in-haat Dom Jaime Garcia Goulart, Dom José Joaquim Ribeiro, Monsenór Martinho da Costa Lopes no Dom Alberto Ricardo da Silva, iha Tasi Tolu ne’e primeira Leitura lee husi Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão.

Jornalista: Cristina Ximenes/João Carlos/Mário Fili