Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
BCTL hamutuk ho IOB lansa relatóriu Timor-Leste 2026 Mid-Term Economic Review, Kinta 10 Setembru 2026.
Díli, 10 Setembru 2026 (RAFA) — Antigu Ministru Finansas, Rui Gomes konsidera likidez boot iha setór finanseiru la signifika katak ekonomia iha pozisaun forte.
Argumentu ne’e Rui Gomes hato’o iha lansamentu Relatóriu 2026 Banku Sentral Timor-Leste (BCTL) ne’ebé realiza iha Salaun Institute of Business, Díli, Kinta ne’e.
Rui Gomes hateten parte signifikativu husi depozitu bankáriu seidauk sirkula iha ekonomia liu husi kréditu, enkuantu osan barak sei rai iha banku sira rai-li’ur.
“Situasaun ne’e bele sai hanesan frajilidade ida ba sistema finanseiru. Tanba, likidez ne’ebé la transforma ba investimentu produtivu ka kréditu ba atividade ekonomika doméstika,” Rui Gomes hateten.
Nia mós relata kona-ba relatóriu dadus BCTL, total banku nia asset no atividade kréditu kontinua aumenta to’o fulan-Juñu 2026. Distribuisaun kréditu barak liubá pesoál ka indivíduu ho 43,9%, tuir mai komérsiu no finansas ho 26,9%, no konstrusaun ho 20,7%. Maibé, manufatura, turizmu no transporte hamutuk hetan menus husi 7% husi total kréditu. Iha tempu hanesan, taxa juru empréstimu iha rai-laran nafatin aas besik 10,3%.
Eis Ministru Finasas ne’e mós fó atensaun ba konsentrasaun esportasaun Timor-Leste, ne’ebé nia konsidera hanesan vulnerabilidade boot ida ba ekonomia nasionál.
Kafé, por ezemplu, reprezenta parte boot husi esportasaun non-mina. Tuir sumáriu relatóriu BCTL, kafé deskafeinadu sai hanesan produtu esportasaun prinsipál, ho valor besik millaun 9 USD.
Iha primeiru semestre 2026, Timor-Leste importa sasán ho valor millaun 565,6 USD, enkuantu esportasaun non-mina totaliza de’it millaun 15,5 USD. Kombustível, ho valor millaun 175 USD no veíkulu ho millaun 59 USD sai hanesan importasaun sira ne’ebé boot liu.
Indonézia no Taiwan sai hanesan fonte prinsipál ba importasaun, ho valor respetivamente millaun 177,9 USD no millaun 131,2 USD.
Rui Gomes mós haré adezaun Timor-Leste ba ASEAN la’ós de’it hanesan estratéjia kresimentu, maibé hanesan mekanizmu ida atu obriga no estimula reforma institusionál no ekonomia.
Aleinde ne’e Timor-Leste sei asume Prezidénsia ASEAN iha 2029, momentu ne’e tenke uza atu demonstra kompromisu no kapasidade nasaun nian atu hala’o reforma konkretu.
“Ha’u hanoin ida ne’e, ita tenke konsidera hanesan deadline ida. Ita tenke hatudu ita nia kompromisu kona-bá sekuensiasaun nasaun nian, ho asaun sira ne’ebé konkreta,” Rui Gomes aifrma.
Nia mós husu kona-bá sustentabilidade sistema finanseiru bainhira transferénsia husi Fundu Petrolíferu ba ekonomia komesa menus. Tanba ne’e, nia alerta bainhira Fundu Petrolíferu nafatin sai kanál prinsipál ba likidez iha setór finanseiru, presiza iha planu klaru kona-bá saida mak sei akontese bainhira transferénsia husi fundu ne’e komesa tun.
Tuir relatóriu BCTL, kapitál prinsipál Fundu Petrolíferu tun besik billaun 0,2 USD, tanba withdrawals husi Estadu liu rendimentu ka reseita ne’ebé tama.
Reseita direta husi rekursu mina-moris mos tun maka’as to’o 61%, ne’ebé hatudu indikasaun kona-bá depleksaun kampu mina.
Maski nune’e, Fundu Petrolíferu konsege hetan média return anual 4,24%, ho kontribuisaun boot husi fixed income ne’ebé reprezenta 74%, no equities 26%.
Antigu Ministru Finansas no ekonoimista Timoroan ne’e aviza reziliénsia labele sukat de’it husi infraestrutura ka instituisaun sira ne’ebé harii ona, maibé tenke haré kapasidade nasaun nian atu enfrenta situasaun bainhira reseita mina-moris no Fundu Petrolíferu komesa menus.
“Timor-Leste karik sei iha tinan 10 de’it atu halo tranzisaun planeadu ida ho di’ak, envezde tama iha krize foun ida,” Rui Gomes subliña
Iha nia relatóriu 2026, BCTL projeta kresimentu PIB real non-mina Timor-Leste sei to’o 5,0% iha 2026.
Investimentu reprezenta 22% husi PIB, maibé investimentu públiku domina ho 16%, enkuantu investimentu privadu kontribui de’it 5%. Konsumu final nafatin sai komponente prinsipál ekonomia, ho 128% husi PIB real, kompostu husi konsumu privadu 71% no públiku 57%.
Iha área inflasaun, taxa anuál tun to’o 0,5% iha fulan-Juñu 2026, kompara ho 1,0% iha fulan-Dezembru 2025. Média inflasaun iha primeiru semestre 2026 rejista 0,6%, depoiz inflasaun atinji pontu aas 8,7% iha 2023. Maibé, setór transporte nafatin enfrenta presizaun folin, ho inflasaun 7,0%, prinsipalmente tanba aumentu folin kombustível no kustu transporte.
Iha parte esterna, remesa tama nafatin liu remesa sai. Iha primeiru semestre 2026, remesa tama to’o millaun 104,5 USD, enkuantu remesa sai millaun 47,6 USD hodi produz balansu pozitivu millaun 56,86 USD.
Ho kondisaun hirak-ne’e, dezafiu prinsipál ba Timor-Leste mak oinsá transforma kresimentu ekonomia atual sai hanesan baze ne’ebé sustentável, hamenus dependénsia ba Fundu Petrolíferu no importasaun, no aumenta kapasidade setór privadu atu sai motor kresimentus.
BCTL Publika Relatóriu
Iha fatin hanesan Governadór BCTL, Helder Lopes, hateten publikasaun relatóriu ida-ne’e importante atu fó informasaun ba públiku no apoia Governu iha prosesu tomada desizaun kona-ba politika ekonómika.
Nia agradese ba IOB tanba halo parseria ho BCTL iha lansamentu relatóriu ne’e, inklui liuhusi partilla kontiúdu relatóriu ho estudante sira.
“BCTL kada tinan publika relatóriu ekonómiku rua, ida relatóriu semestrál no ida relatóriu anuál. Relatóriu ekonómiku semestrál ami publika iha meiu tinan, no ba 2026 nia dezempeñu ekonómiku, ohin ita lansa hamutuk ho IOB atu bele partilla nia kontiúdu ho estudante sira,” Helder Lopes hateten.
Relatóriu ne’e projeta katak ekonomia Timor-Leste sei kontinua kresimentu iha 2026, ho PIB naun-petrolíferu reál previstu aumenta hosi 4,5 porsentu iha 2025 ba 5,0 porsentu iha 2026.
Kresimentu ne’e sei apoiadu liuhusi despeza públika, konsumu uma-kain no rekuperasaun graduál iha investimentu privadu.
Maski perspetiva ekonomia iha tempu badak konsidera favorável, relatóriu alerta katak limitasaun estruturál, kapasidade produtiva doméstika ne’ebé limitadu no dependénsia aas ba importasaun sei kontinua sai dezafiu ba sustentabilidade kresimentu iha médiu prazu.
Reitór IOB, Pedro Barreto Ximenes, agradese ba BCTL tanba iha kooperasaun ho IOB hodi lansa relatóriu tinan ida-ne’e, sira mós hetan pontu de vista alternativa balansu ho sira-nia avaliasaun no fó hanoin ba sira sa’ida de’it mak sira bele halo.
Jornalista: Remigia Locatelli /Cesarina de Carvalho
Written by: RafaFM
Likidez Bo’ot iha Setór Finanseiru La Signifika Ekonomia Forte
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt