Tribunál Austrália Rejeita Prosesu US$600 Millaun Lighthouse Hasoru Timor-Leste

Díli, 8 Setembru 2026 (RAFA) – Tribunál Supremu Estadu Vitória, Austrália, rejeita prosesu ho valor US$600 Millaun ne’ebé kompañia petrolífera Lighthouse lori hasoru Governu Timor-Leste, tanba Lighthouse la kumpre orden tribunál atu selu US$1,3 millaun nu’udár garantia ba kustu prosesu antes kazu ne’e tama ba julgamentu.

Desizaun ne’e foti hosi Juíz Jim Delany no enserra, iha instánsia ne’e, disputa jurídika ne’ebé dura liu ona tinan 10 entre Lighthouse no Timor-Leste.

Disputa ne’e hahú hosi kontratu fornesimentu kombustível ne’ebé Lighthouse no Estadu Timor-Leste asina iha fulan-Outubru 2010.

Lighthouse, liuhosi sosiedade Lighthouse Corporation Pty Ltd no Lighthouse Corporation Ltd, lori prosesu ne’e hasoru Governu Timor-Leste no EDTL, kompañia eletrisidade públika, ho alegasaun katak Timor-Leste la kumpre akordu fornesimentu kombustível ne’ebé nia durasaun tinan-hitu.

Akordu ne’e, tuir alegasaun Lighthouse, inklui fornesimentu litru gasóleu millaun hitu kada fulan no fornese gratuitamente geradór emerjénsia  ualu, ho kondisaun katak Lighthouse hetan direitu eskluzivu atu fornese kombustível.

Tuir alegasaun Lighthouse, Timor-Leste la emite karta kréditu sira ne’ebé previstu iha kontratu, nune’e akordu fornesimentu kombustível ne’e labele implementa.

Reklamasaun finanseira Lighthouse aumenta signifikativu durante prosesu, hosi US$328 Millaun iha faze inísiu ba US$523 Millaun iha 2025, antes to’o US$600 Millaun, inklui juros no kustu jurídiku.

Tuir analista sira ne’ebé ABC News Australia sita, montante US$600 Millaun ne’e bele ekivalente liu 11 porsentu hosi PIB Timor-Leste.

Kazu Liu Ona Hosi Vária Instánsia Jurídika Disputa ne’e liuhosi instánsia jurídika no arbitrajen.

Iha 2015, Lighthouse lori kazu ne’e ba Centro Internacional ba Rezolusaun Disputa kona-bá Investimentu (ICSID).

Maibé, iha Dezembru 2017, tribunál arbitrajen deklara katak nia la iha jurisdisaun atu trata kazu ne’e. Lighthouse mos hetan obrigasaun atu selu ba Timor-Leste serka de US$1,57 Millaun ba kustu no honoráriu jurídiku.

Hafoin ne’e, Lighthouse lori kazu ba Tribunál Supremu Estadu Vitória. Iha 2019, tribunál deside katak Vitória iha kompeténsia atu rona prosesu ne’e.

Timor-Leste kontesta desizaun ne’e iha Tribunál Rekursu, maibé rekursu ne’e la hetan susesu.

Disputa Kona-bá Garantia ba Kustu

Iha tinan rua ikus, prosesu ne’e marka ho vários disputa kona-bá prosedimentu no orden tribunál.

Iha 2025, juíz ida rejeita pedidu Timor-Leste atu encerra prosesu ne’e, maibé nota katak Lighthouse iha istória naruk kona-bá atrazu no incumprimentu ba orden tribunál.

Iha Fevereiru 2026, Juíz Michael Osborne ordena Lighthouse atu selu garantia adisionál ba kustu prosesu. Juíz ne’e deskreve disputa ne’e hanesan “luta maka’as”, ne’ebé difísil atu rezolve molok to’o ba julgamentu.

Maibé, Lighthouse la kumpre orden atu selu garantia US$1,3 Millaun ne’e.

Tanba la kumpre orden tribunál, agora Juíz Jim Delany deside atu rejeita no encerra prosesu ne’ebé Lighthouse lori hasoru Timor-Leste.

Importante atu nota katak desizaun ne’e bazeia ba asuntu prosedimentu kona-bá garantia ba kustu, no la’ós desizaun kona-bá mérito hosi reklamasaun US$600 Millaun ne’ebé Lighthouse aprezenta.

Governu Timor-Leste Akuza Lighthouse “Tentativa Fraude”

Governu Timor-Leste antes ne’e mos konsidera prosesu ne’e hanesan “fraude boot”.

Ministru Prezidénsia Konsellu Ministrus, Agio Pereira, aponta alegasaun kona-bá konduta fraudulenta hosi Lighthouse nu’udár argumentu importante iha pedidu Timor-Leste atu ensera prosesu ne’ebé aprezenta iha 2025.

Ho desizaun foun hosi Tribunál Supremu Estadu Vitória, prosesu ne’e ensera iha instánsia ne’e, tanba Lighthouse la kumpre orden tribunál atu fó garantia ba kustu prosesu.

Se Lighthouse sei halo rekursu hasoru desizaun ne’e, seidauk klaru.

Disputa entre Lighthouse no Timor-Leste ne’e dura liu tinan 10 ona no envolve reklamasaun ho valor US$600 millaun, hosi disputa jurídika ho valor finanseiru boot ne’ebé envolve Governu Timor-Leste. RAFA