Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
Fundasaun Alola servisu hamutuk ho GASC hala’o kolókiu nasionál kona-bá importánsia husi nutrisaun ba dezenvolvimentu feto no labarik sira iha Timor-Leste, Kinta 03 Setembru 2026.
Díli, 03 Setembru 2026 (RAFA)-Fundasaun Alola servisu hamutuk ho Gabinete Apoiu Sosiedade Sivil (GASC, sigla portugés), Kinta-ne’e, iha Díli, hala’o kolókiu nasionál kona-bá importánsia husi nutrisaun ba dezenvolvimentu feto no labarik sira iha Timor-Leste.
Diretóra Ezekutivu Fundasaun Alola, Maria Imaculada Guterres hatete, kolókiu nasionál ne’e oinsá mak atu bele responde ba mánutrisaun no stunting ka ra’es-badak ne’ebé sai hanesan dezafiu boot ba saúde públiku iha Timor-Leste.
Kolókiu nasionál ho tema, “Importánsia Nutrisaun ba Saúde no Kresimentu ba Dezenvolvimentu Feto no Labarik iha Timor-Leste”, ne´e iha objetivu boot atu hasa’e konsiénsia públika, hametin kooperasaun entre instituisaun sira, no haforsa estratéjia advokasia ne’ebé efetivu hodi redus taxa mánutrisaun no ra’es-badak iha Timor-Leste.
Diretóra ne´e esplika, periódu loron 1000 dahuluk moris nian sura husi tempu inan isin-rua ka loron 270 to’o labarik ho idade tinan rua ka loron 730 rekoñese nu’udar “períodu osan-mean” ba dezenvolvimentu kakutak, sistema imunidade no kreximentu fíziku labarik nian. Periódu ne’e hetan atensaun boot husi organizasaun saúde mundiál sira hanesan WHO, UNICEF, inklui Ministériu Saúde Timor-Leste nian. Nune’e asegura saúde di’ak ba povu liu-liu ba jerasaun foun Timor-Leste, presiza tebes inisiativa no edukasaun ne’ebé kontínua atu hasa’e koñesimentu, konsiénsia, no mudansa hahalok iha komunidade kona-ba importánsia konsume ai-han nutritivu sira.
“Nutrisaun ne’ebé di’ak no balansu hanesan pilar fundamentál ba saúde, kreximentu fíziku, no dezenvolvimentu mental no kognitivu. Maibé, kolókiu ida ne’e sai fatin hodi halibur hanoin no hametin kompromisu husi governu, sosiedade sivil, no komunidade sira hodi asegura abordajen ne’ebé inkluzivu no sensível ba jéneru,” Maria Imaculada Guterres hateten.
Ezekutiva Fundasaun Alola ne´e afirma, ba iha atividade ida ne’e inklui mós atividade sira seluk ne’ebé mak Gabinete Apoiu Sosiedade Sivil apoiu ba Fundasaun Alola iha ba tinan ida ne’e hetan $50 mill Maibé, spoiu ba iha nutrisaun, liga ho feto nia labarik sira inklui ba iha igualidade jéneru, entaun hamutuk $50 mill ba tinan ida ne’e, ne’ebé apoiu mós husi Rede Asosiasaun Sosiedade Sivil ba nutrisaun.
Koordenadór GASC, Joaquim da Costa Freitas informa, GASC parseria ho Fundasaun Alola ba iha programa ida ne’e hadi’a nutrisaun ba labarik no inan feto sira.
Nia haktuir, parseira ida ne’e la’o di’ak no presensa iha ne’e mak halo abertura ba kolókiu ohin loron, ne’ebé haree katak nutrisaun ne’e sai fatór importante iha pais ida ne’e, tanba haree iha dadus estatistatika valór mal-nutrisaun ne’e aas loos. Tanba ida ne’e mak governu estabelese parseiru ho sosiedade sivíl ne’e atu sira nia intervensaun sira bele ajuda.
“Sira bele fahe informasaun nune’e mós iha asaun real balun oinsá ba komunidade sira útiliza uma hun sira ba kuda ai-han sira ne’ebé iha nutrisaun no kontinuasaun husi ne’e bele to’o iha formasaun sira ne’ebé mak prepara ai-han sira ba nutrisaun nian,” hatete Joaquim da Costa Freitas.
GASC tutela iha Gabinete Vise –Primeiru-Ministru nune’e mós Gabinete Primeiru-Ministru kontinua tau orsamentu tinan-tinan hodi establese parseira sosiedade sivil la’ós Fundasaun Alola de’it. Maibé kada tina GASC fó apoiu ba organizasaun hamutuk 197, ne’e foin husi sosiedade sivil de’it ho kongregasaun sira no dadaun ho programa sira ne’ebé mak implementa husi CET.
Iha fatin hanesan, Diretóra Nasionál Nutrisaun iha Ministériu Saúde, Rosye Benevides Monis da Silva hatete, mal-nutrisaun ne’e problema nasionál ne’ebé setór hotu-hotu haree esforsu hodi bele kombate problema ida ne’e.
“Atividade ohin loron hamutuk ho sosiédade sivil sira, atu haree saida mak ita bele halo hodi kombate problema ida ne’e. Fatór sira ne’ebé durante ita indenfika hodi haree taxa mánutrisaun aas, tanba kauza oi-oin, razaun barak ne’ebé la’ós de’it sosiál, no la’ós tanba de’it família ne’ebé labele atu fornese aihan. Maibé fatór ekonómiku ne’ebé afeta tebes família balun, atu bele konsumu aihan ne’ebé di’ak ba iha sira nia família, liu-liu ba inan no mós oan sira,” hatete Rosye Benevides Monis da Silva.
Tanba ne’e mak pillar sósiu-ekonómiku ne’e la’o hamutuk nune’e bele hadia nutrisasun individual no forma família ne’ebé saudavel. No família ne’e forma mós komunidade ne’ebé saudavel no komunidade ne’e saudavel nasaun mós di’ak. Tanba ne’e mak tinan barak infrenta problema mal-nutrisaun no ohin ema hotu hanoin katak, presiza halo asaun ida ne’ebé bele halo esforsu koletiva hotu-hotu faze parte hodi bele rezolve problema ida ne’e.
Tanba iha mós metas hira kedas mak traxa ba 2030, signifika tinan lima mai hakarak redusaun ba iha taxa mal-nutrisaun sira ne’ebé iha.
Nune’e Ministériu Saúde apresia ba imput tomak, ne’ebé ohin fó bazeia ba aprejentasaun ne’ebé ohin halo katak, loloos labarik sira sofre mal-nutrisaun sei iha no fatór barak, no parte sosiál no ekonómiku bele servisu hamutuk.
Dadus regular ne’ebé Minsiteriu Saúde halo liu husi programa monitorizasaun kreximentu, programa ida ne’e, hakarak aborda ba populasaun tomak atu bele lori sira nia oan mai fasilidade saúde idade zero to’o tinan lima, bele monitoriza sira nia nutrisasun.
Ho programa ida ne’e Ministériu Saúde deteta kazu balun, ne’ebé labarik sira sofre ho mal-nutrisaun moderadu no mós grave. Maibé, forma mal-nutrisaun ne’ebé identifika mós hanesan haree iha dadus survey mós indenfika labarik sira ne’ebé todan menus, labarik sira ne’ebé krekas, labarik sira ne’ebé ho raes badak mós. Ida ne’e la’ós atu kompara ho dadus survey maibé dadus real ne’ebé ita identifika iha komunidade, sira mai tetu, depois deteta kazu sira ne’e.
“Karik labarik ne’e mai husi família vulneravel presiza suporta ho aihan área refere, ita uza plataforma multi-setoral, atu bele halo koordendasaun didi’ak, ho liña ministeriál sira seluk atu bele responde problema sira ne’e,” nia reforsa.
Eis Primeiru-Ministru no eis-Ministru Saúde, Rui Maria de Araújo hatete, mánutrisaun ne’e la’ós de’it problema sosiál, maibé ne’e problema ekonómiku.
“Tanbasá mak ha’u dehan problema ekonómiku tanba konsikuensia husi mánutrisaun ne’e afeta primeiru, labarik sira nia dezenvolvimentu, segundu labarik sira nia kapasidade atu aprende iha eskola. Bainhira ninia kapasidade atu aprende ne’e reduzidu, ninia kapasidade intelektual ne’e mós la máximu. Bainhira ninia kapasidade intelektual la máximu, ninia produtividade mós la máximu,” hatete Rui Maria de Araújo.
Nia argumenta, bainhira produtividade la máximu nia afeta ekonómia. Kreximentu ekonómiku iha nasaun ne’e nian ne’e afetadu, tanba kestaun nia hun mai husi mal-nutrisaun. Tanba ne’e mak hatete, mal-nutrisaun ne’e la’ós de’it problema sosiál, maibé problema ekonómiku. Tanba ida ne’e se Timor-Leste hakarak atu garante soberania ekonómika, presiza rezolve kestaun mal-nutrisaun.
Tanba ninia implikasaun ba longu prazu ne’e boot tebe-tebes, labarik sira ne’ebé mánutrisaun agora tinan 25 lima mai sira mak sei tama kampu traballu no Bainhira sira ba tama kampu traballu mak sira la produtivu, afeta tebe-tebes kreximentu ekonómiku, tamba Timor-Leste seidauk konsege alkansa soberania ekonómika tanba seidauk útiliza soberania finanseira ne’e hodi hasa’e produtividade ekonómika.
Rui Maria de Araújo subliña, Timor-Leste nia produtividade ekonómika ne’e bele sa’e bainhira ajuda rezolve mós kestaun mánutrisaun hahú agora.
Jornalista: Cristina Ximenes
Written by: RafaFM
Fundasaun Alola ho GASC Hala’o Kolókiu Nasionál Kona-bá Importánsia Nutrisaun ba Feto no Labarik
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt