Noticias

Diskursu Kompletu Prezidente Repúblika iha Aniversáriu FALINTIL Ba Dala-51

todayAugust 20, 2026 122 5

Background
share close

Quelicai, 20 Agostu 2026 (RAFA)- Prezidente Repúblika José Ramos-Horta hato’o diskursu ofisiál Estadu nian iha ámbitu selebrasaun aniversáriu FALINTIL nian ba dala-51 hodi fo onra ba erói nasionál sira ne’ebé sakrifika sira nia vida ba libertasaun pátria.

Iha-ne’e, iha Matebian nia hun, ita fó omenajen ba sira hotu ne’ebé fó sira-nia moris ba ukun rasik-an: sira ne’ebé mate iha kampu funu nian; sira ne’ebé sofre prizaun, persegisaun no tortura; sira ne’ebé reziste iha foho; família sira ne’ebé suporta auzénsia no terus; feto no joven sira rezisténsia nian; lider relijiozu sira – Dom Martinho da Costa Lopes, Dom Ricardo no Dom Filipe Ximenes Belo, Dom Basílio; lider komunitáriu sira; ita-nia ativista sira iha diáspora; no erois anónimu sira hotu ne’ebé halo moris nafatin kauza Timor-Leste nian.

Ita mós fó omenajen ba lider boot polítiku no militár sira ita-nia luta nasionál nian — Francisco Xavier Amaral, Nicolau Lobato, Fernando Lassama de Araújo, Mahuno, David Alex, Nino Konis Santana, Francisco Guterres Lú-Olo, João Carrascalão, no komandante asua’in sira hanesan Komandante Aquiles, Carmo, José Silva, ne’ebé sei moris nafatin iha ita-nia imajináriu koletivu no iha ita-nia fuan.

Ita respeita erói moris sira – no tanba razaun ne’e – ita hasa’e orasaun ba ita-nia Maromak tanba iha entre ita líder sira hanesan Kay Rala Xanana Gusmão, Taur Matan Ruak, Lere Anan Timur, Falur Rate Laek, Mari Alkatiri — no mane no feto boot sira seluk iha fileira FALINTIL nian, veteranu sira no sira hotu ne’ebé kontribui ba restaurasaun independénsia nian.

Libertasaun Timor-Leste hetan liu husi uniaun estraordinária entre Rezisténsia Armada, Rede Klandestina no Frente Esterna. Ida-idak asume nia responsabilidade rasik, hasoru sakrifísiu boot sira no hala’o papél ida ne’ebé indispensavel. Laiha dimensaun ida hosi dimensaun sira-ne’e maka ketaketak sei hetan vitória.

Rezisténsia Armada, ne’ebé FALINTIL reprezenta, hasoru misaun ne’ebé susar liu: reziste ba okupasaun militár ida iha kondisaun asimetria estrema, ho rekursu materiál ne’ebé menus, maibé ho forsa morál ne’ebé estraordinária.

Durante tinan 24, funu-na’in rihun ba rihun reziste iha foho no foho-leet sira, hasoru hamlaha, moras, izolamentu no lakon sira-nia maluk barak. Sira-nia  aten-barani liu fali aten-barani militár; ida-ne’e maka aten-barani umanu, ne’ebé sustenta hosi konviksaun katak liberdade ne’e posivel.

Barak maka joven sira ne’ebé husik sira-nia família, sira-nia aldeia, no sira-nia planu pesoál sira hodi defende mehi koletivu ida. Barak maka mate la hatene sira-nia naran, maibé sira-nia kontribuisaun sei hakerek nafatin iha istória ita-nia Nasaun nian.

Rede Klandestina konstitui ligasaun vital entre luta armada no povu Timor-Leste.

Mane no feto sira organiza rede informasaun sira, garante apoiu lojístiku, transmite mensajen sira, proteje kombatente sira no mantein moris nafatin komunidade sira-nia determinasaun.

Frente Externa lori Timor-Leste nia lian ba mundu tomak, no país belun sira, hanesan País Afrikanu Lian Ofisiál Portugés (PALOP), Portugál no Brazil, entre sira seluk, sai hanesan fundamentál hodi amplifika ita-nia lian, hametin ita-nia kauza no projeta iha fórum no organizasaun internasionál oioin.

Vitória ne’ebé alkansa nu’udar mós rezultadu husi forsa diplomasia, solidariedade internasionál no kapasidade atu transforma luta povu ki’ik ida nian ba kauza universál justisa no autodeterminasaun nian.

Ita mós presta omenajen ba feto rezisténsia sira iha frente hotu-hotu luta nian.

Sira maka kombatente sira, mensajeiru sira, enfermeiru sira, responsávela sira hosi rede klandestina sira, protetóra sira hosi família sira no guardiaun sira hosi memória koletiva.

Sira hasoru violénsia no lakon pesoál no sira-nia aten-barani konstitui espresaun ida ne’ebé aas liu ba forsa morál ita-nia povu nian.

Estudante no ativista joven sira partisipa iha luta klandestina, organiza movimentu solidariedade, defende identidade timorense, hodi loke dalan ba jerasaun ukun-rasik-an.

Ohin, juventude Timor-Leste iha misaun foun ida: atu transforma legadu ne’ebé sira simu ba responsabilidade atu harii nasaun ida ne’ebé justu liu, dezenvolvidu liu no pasífiku liu.

Memória kona-ba ita-nia istória labele serve de’it atu selebra konkista sira pasadu nian. Ida-ne’e tenke inspira haraik-an, responsabilidade no kompromisu ida ne’ebé permanente ba futuru.

Valór sira ne’ebé fó dalan ba povu ki’ik ida atu reziste durante dékada barak kontinua orienta ita: aten-barani hasoru adversidade; dixiplina hasoru difikuldade sira; solidariedade entre maun-alin sira; respeitu ba ema nia dignidade; lealdade ba kauza nasionál; no konfiansa katak justisa bele manan.

Jerasaun atuál sira la’ós bolu atu repete sakrifísiu sira hosi ita-nia eroi sira, maibé atu fó onra ba sira-nia legadu liuhosi serbisu, edukasaun, defeza demokrasia nian, respeitu ba instituisaun sira no konstrusaun unidade nasionál ne’ebé permanente.

Ida-ne’e mak FALINTIL nia legadu loloos: la’ós de’it vitória luta ida nian, maibé afirmasaun ba valór sira  husi povu ida ne’ebé fiar katak liberdade ne’e posivel.

F-FDTL iha Sékulu XXI:

Bainhira ita selebra legadu FALINTIL nian, ita mós tenke haree ba ita-nia Forsa Defeza sira-nia prezente no futuru.

Rezisténsia nia vitória boot liu maka transforma forsa libertasaun nasionál ida ba instituisaun republikana, subordinada ba Konstituisaun, Estadu Direitu no valór demokrátiku sira.

Sira-ne’ebé luta ba independénsia horisehik sai instituisaun ida-ne’ebé servisu ba sidadaun hotu-hotu no ba defeza Repúblika.

F-FDTL sira reprezenta FALINTIL nia kontinuidade istórika, maibé sira ezerse misaun ne’ebé diferente. FALINTIL moris iha kontestu okupasaun no luta ba sobrevivénsia nasionál.

F-FDTL eziste iha Estadu independente, soberanu no demokrátiku, ho responsabilidade atu prezerva pás ne’ebé alkansa ona, defende integridade territoriál no garante seguransa nasionál.

Konstituisaun RDTL define momoos misaun ida-ne’e: atu defende independénsia nasionál, soberania no integridade territoriál, hodi kontribui mós ba estabilidade, pás no seguransa rejionál no internasionál.

Iha sékulu 21, dezafiu sira defeza nasionál nian la hanesan ho sira iha pasadu. Seguransa Estadu sira nian la depende ona de’it ba kapasidade militár tradisionál sira.

Ameasa foun sira inklui atake sibernétiku sira, manipulasaun informasaun nian, risku teknolójiku sira, kriminalidade transnasionál, mudansa klimátika no disputa sira kona-ba rekursu estratéjiku sira.

Tanba ne’e, modernizasaun F-FDTL tenke sai kompromisu ne’ebé la’o nafatin.

Modernizasaun la signifika de’it atu hetan ekipamentu ne’ebé avansadu liu. Liuliu, signifika investe iha ema, formasaun, koñesimentu, dixiplina, lideransa, konservasaun,no kooperasaun ho parseiru rejionál no internasionál sira.

Timor-Leste harii ona parseria estratéjika defeza nian ho Austrália no Portugál, no dezenvolve kooperasaun ne’ebé aumenta ba beibeik ho Brazíl, Xina,   Koreia-Súl, Estadus Unidus Amérika (EUA), Índia, Indonézia, Japaun, Nova Zelándia no parseiru sira seluk. Kooperasaun exelente iha área seguransa no defeza ho Austrália no Portugál importante liuliu tanba nia importánsia ba kontinuidade, impaktu no profundidade. Iha tempu hanesan, fundamentál atu diversifika no fortalese ita-nia relasaun defeza nian ho parseiru sira ASEAN nian no país sira seluk iha komunidade internasionál.

Kooperasaun ne’e regularmente tradús ba ezersísiu konjuntu, formasaun no interkámbiu militár, hodi permite F-FDTL atu reforsa ninia kapasidade operasionál no interoperabilidade ho forsa belun sira.

Entre ezemplu hanesan Hari Hamutuk, ho Austrália, Dalan ba Dame, ho EUA, no mós ezersísiu sira-ne’ebé hala’o iha kuadru kooperasaun defeza nian ho Indonézia no nasaun sira CPLP nian.

Iha fulan-agostu ne’e, F-FDTL partisipa hela iha Pacific Partnership 2026, iha Timor-Leste, ho Estadus Unidus no parseiru internasionál sira seluk, no iha Ezersísiu FELINO 2026, iha Brazíl, ho nasaun sira CPLP nian.

Ita mós asiste ona aumentu kooperasaun naval ho Xina, Fransa, Estadus Unidus no Reinu Unidu, inklui liuhosi vizita sira hosi ró militár sira no asisténsia umanitária ba ita-nia portu sira.

Kona-ba kooperasaun ho Xina, Timor-Leste sei defende nafatin abordajen ida bazeia ba diálogu, kooperasaun no respeitu ba lei internasionál. Ami komprende katak iha rivalidade istórika, estratéjika, komersiál no ekonómika entre poténsia boot sira, maibé ami fiar katak pás no estabilidade rejionál presiza hametin mekanizmu sira ba diálogu no kooperasaun entre ASEAN no poténsia boot sira, inklui Xina, Índia, EUA no nasaun sira hosi Uniaun Europeia (UE).

Iha esforsu ida-ne’e, ami mós konta ho papél importante ne’ebé UE bele hala’o hodi promove dame, ekilíbriu no rezolusaun pasífika ba konflitu sira entre poténsia boot sira, hodi respeita nafatin lei internasionál no prinsípiu sira hosi Karta Nasoins Unidas nian.

Ezersísiu no parseria sira-ne’e hatudu katak F-FDTL sira progresivamente hakat hosi sai de’it benefisiáriu hosi kooperasaun ba sai parseiru ativu hodi harii seguransa, pás no resposta umanitária, partikularmente iha rejiaun ASEAN no Ázia-Pasífiku.

Ita-nia Forsa Defeza sira tenke kontinua afirma sira-nia-an nu’udar instituisaun profisionál ida, preparadu no adaptadu ba ezijénsia sira mundu nian ne’ebé muda beibeik.

Área fundamentál ida ba futuru defeza nasionál nian mak domíniu teknolojia foun sira, inklui Intelijénsia Artifisiál. Revolusaun dijitál altera maka’as maneira Estadu sira proteje sira-nia interese no hatán ba krize sira.

Teknolojia informasaun, análize dadus, sistema autónomu no intelijénsia artifisiál bele reforsa kapasidade vijilánsia, planeamentu no resposta hosi instituisaun nasionál sira.

Iha kontestu foun ida-ne’e, siberseguransa mós sai hanesan komponente esensiál ida hosi soberania nasionál. Infraestrutura dijitál sira—inklui sistema governamentál nian, komunikasaun sira, enerjia, servisu esensiál sira no instituisaun finanseira sira—enfrenta ameasa sira-ne’ebé ultrapasa fronteira fízika sira.

Ita-nia espasu marítimu reprezenta parte esensiál ida ba país nia soberania, identidade no futuru ekonómiku. Ninia protesaun ezije kapasidade vijilánsia, kombate peska ilegál, prevene tráfiku ilísitu (inklui tráfiku umanu, tráfiku armamentu no tráfiku droga, entre sira seluk), prezerva rekursu naturál sira no koopera ho país viziñu sira atu garante katak Tasi Timor sai nafatin espasu ba dame, dezenvolvimentu no kooperasaun.

F-FDTL, partikularmente liuhusi nia komponente naval, dezempeña knaar importante ida hodi kria kondisaun seguransa nesesria atu potensil ida-nee bele aproveita tomak.

Protesaun ba espasu marítimu mós hetan dimensaun estratéjika ida iha dezenvolvimentu ba ita-nia rekursu enerjétiku sira, inklui projetu Greater Sunrise.

Projetu ida-ne’e reprezenta la’ós de’it oportunidade ekonómika ida. Reprezenta mós afirmasaun soberania nasionál no kapasidade Timor-Leste nian atu jere ninia rekursu naturál sira ba benefísiu ninia povu nian.

Iha kontestu ida-ne’e maka, iha diskursu sira ne’ebé repete, ha’u alerta ona katak la posivel atu implementa seguransa marítima ne’ebé kredivel bainhira laiha parseria estratéjika ida ne’ebé metin ho Austrália.

Timor-Leste responsável ba Zona Ekonómika Eskluziva (ZEE) ida ne’ebé boot, haree ba ita-nia rain nia dimensaun no rekursu ne’ebé ita iha. Tanba ne’e, maski ita investe osan millaun atus ba atus iha área ida-ne’e, ita labele, ho ita-nia an rasik, asegura kobertura no kontrolu efetivu ba bee hotu-hotu ne’ebé iha ita-nia jurisdisaun.

Ita mós tenke konxiente katak maski Austrália, poténsia marítima ida, maski ho nia dimensaun no rekursu sira ne’ebé modernu liu, labele kontrola nia ZEE tomak.

Ita soe ona osan sufisiente hodi sosa ró patrullamentu sira hosi orijen oioin, ne’ebé nia rezultadu sira ladún di’ak hosi ita-nia espetativa sira.

Tanba ne’e, ha’u hafoun fali ha’u-nia apelu ba bom senso atu prevalese iha asuntu ida-ne’e, hodi hahú negosiasaun sériu sira ne’ebé ho objetivu atu fahe responsabilidade sira no kustu sira ba patrullamentu, monitorizasaun no kontrolu ba ita-nia bee sira.

Parseria ida-ne’e tenke akompaña ho medida konkreta sira ne’ebé ho objetivu atu asegura kapasitasaun ba ita-nia forsa defeza naval sira no kualifikasaun ba ita-nia rekursu umanu sira, ho apoiu husi ita-nia parseiru australianu sira.

Timor-Leste iha Mundu:

Ita-nia independénsia hetan liuhusi aten-brani no determinasaun husi ita-nia povu, maibé mós liuhusi solidariedade husi país barak, organizasaun internasionál sira no sidadaun sira husi fatin oioin iha mundu ne’ebé fiar iha       ita-nia direitu ba liberdade no autodeterminasaun.

Tanba razaun ida-ne’e, dezde restaurasaun independénsia, Timor-Leste adota polítika esterna ne’ebé bazeia ba amizade entre povu sira, respeitu ba direitu internasionál no diálogu entre nasaun sira hodi defende dame.

Ita-nia esperiénsia rasik hanorin ona ita katak país ida nia influénsia la’ós de’it depende ba nia dimensaun jeográfika ka populasaun, maibé ba forsa hosi valór sira-ne’ebé nia defende no responsabilidade ne’ebé nia asume perante komunidade internasionál.

Ohin loron, Timor-Leste nu’udar Nasaun ida independente, membru Nasoens Unidas nian, Organizasaun Mundiál Komérsiu nian, ASEAN nian, CPLP nian no grupu g7+ nian.

Ita partisipa ativamente iha fórum internasionál importante sira, integra Estadu Illa Ki’ik sira iha Dezenvolvimentu (SIDS) no sai hanesan membru observadór ida hosi Fórum Illa Pasífiku nian.

Ita-nia lian iha mundu mai hosi ita-nia istória no ita-nia kompromisu permanente ba dignidade umana, justisa, solidariedade no kooperasaun entre povu sira.

Tama ba ASEAN hanesan momentu ida ne’ebé importante liu iha ita-nia trajetória diplomátika. Hodi integra-an ba organizasaun rejionál ida-ne’e,     Timor-Leste kumpre aspirasaun ida hosi jerasaun oioin no reafirma plenamente ninia identidade nu’udar nasaun Sudeste Aziátiku.

ONU akompaña ona ita iha ita-nia kamiñada husi momentu difisil liu iha ita-nia istória to’o konsolidasaun Estadu independente.

Iha mundu ne’ebé marka ho funu, krize umanitária, alterasaun klimátika, pandemia no dezigualdade ne’ebé aumenta, Timor-Leste sei kontinua defende fortalesimentu multilateralizmu no orden internasionál ne’ebé bazeia ba direitu, diálogu no kooperasaun entre povu sira.

Kooperasaun internasionál sei kontinua sai fundamentál ba dezenvolvimentu Timor-Leste nian. Maibé, kooperasaun ida-ne’e tenke evolui ba etapa foun ida, bazeia ba parseria ekilibrada, transferénsia koñesimentu, investimentu sustentável, formasaun ba ita-nia foin-sa’e sira no reforsu ba ita-nia instituisaun sira.

Ita hakarak Timor-Leste la’ós de’it sai benefisiáriu ba solidariedade internasionál, maibé sai mós parseiru ativu ida, ne’ebé iha kapasidade atu fahe esperiénsia sira, kontribui ba solusaun komún sira no asume responsabilidade sira iha komunidade globál.

Espresaun konkreta ida hosi kompromisu ida-ne’e mak ita-nia partisipasaun, liuhosi F-FDTL no PNTL, iha misaun manutensaun pás Nasoins Unidas nian.         Ita-nia militár no polísia nia prezensa iha operasaun manutensaun pás internasionál hatudu katak Timor-Leste, maski nu’udar Nasaun joven, preparadu atu oferese solidariedade no kontribui ba seguransa koletiva.

Ligasaun entre defeza, seguransa no dezenvolvimentu sai evidente liután ohin loron. Nasaun ida ne’ebé seguru duni mak ida ne’ebé konsege kria oportunidade ba ninia sidadaun sira, fortalese ninia instituisaun sira no oferese esperansa ba jerasaun sira iha futuru.

Iha kontestu ida-ne’e, tenke kompriende dezenvolvimentu F-FDTL nu’udar parte integrante ida hosi prosesu konstrusaun nasionál. Forsa defeza moderna ida la sukat de’it hosi nia kapasidade operasionál, maibé mós hosi koñesimentu, kompeténsia téknika no servisu espesializadu sira-ne’ebé nia bele dezenvolve ba benefísiu país nian.

Komponente terrestre, naval no aéreu husi F-FDTL nian reprezenta área estratéjika sira ba futuru Timor-Leste nian. Atu hametin kapasidade sira-ne’e ezije investimentu kontínuu iha formasaun, espesializasaun téknika no jestaun ekipamentu nian, no mós iha dezenvolvimentu infraestrutura, indústria sira no servisu sira ne’ebé asosiadu ho defeza nasionál.

Manutesaun ró, aviaun, veíkulu, sistema komunikasaun no ekipamentu sira seluk presiza koñesimentu tékniku avansadu ne’ebé bele kontribui ba harii kompeténsia nasionál, estimula setór espesializadu sira ekonomia nian no promove parseria sira ba transferénsia teknolojia no koñesimentu.

Kapasidade sira ne’ebé dezenvolve hosi Forsa Defeza sira — iha área enjeñaria, lojístika, komunikasaun, saúde, transporte, aviasaun, navegasaun no jestaun krize — bele mós fortalese kapasidade ekonómika nasionál ba benefísiu sosiedade nian.

Dame la signifika de’it laiha konflitu. Dame ne’ebé dura ba tempu naruk harii liuhosi edukasaun, saúde, empregu, justisa sosiál, protesaun ambientál no konfiansa entre sidadaun no instituisaun sira.

Ida-ne’e mak ita-nia jerasaun nia dezafiu: atu transforma independénsia ne’ebé ita-nia eroi sira konkista ba prosperidade ne’ebé timoroan hotu-hotu fahe hamutuk.

Maneira di’ak liu atu fó onra ba ita-nia eroi sira mak transforma sira-nia sakrifísiu ba kompromisu ida ba prezente no futuru, no ida-ne’e ezije instituisaun sira ne’ebé forte, transparente no responsável.

Independénsia polítika tenke akompaña ho governasaun bazeia ba integridade, prestasaun kontas, kompeténsia no kompromisu atu tau rekursu nasionál sira ba servisu povu no jerasaun futuru nian.

Governasaun di’ak no respeitu ba Estadu Direitu nu’udar espresaun konkreta ba patriotizmu.

Erói Rezisténsia nia patriotizmu manifesta-an iha sakrifísiu no luta ba liberdade. Patriotizmu ita-nia jerasaun nian tenke manifesta-an iha servisu públiku, respeitu ba lei sira, protesaun ba meiu-ambiente, edukasaun ba ita-nia oan sira no harii sosiedade ida ne’ebé justa no inkluziva liu.

Hadomi Timor-Leste signifika serbí povu, respeita instituisaun sira no garante katak labele iha sidadaun ida maka husik hela iha kotuk.

Liutiha dékada lima hafoin kriasaun FALINTIL, ita-nia jornada kontinua. Ita-nia eroi sira konkista tiha ona liberdade. Depende ba ita atu konsolida ida-ne’e no transforma ida-ne’e ba prosperidade ba ema hotu.

Sira defende Pátria ho korajen. Ita-nia jerasaun tenke dezenvolve ho kompeténsia, responsabilidade no vizaun.

Iha aniversáriu FALINTIL nian ida-ne’e, mai ita hanoin hikas katak Nasaun ida la’ós harii de’it iha momentu boot sira istória nian, maibé iha sidadaun sira-nia eskolla loroloron nian.

Atu memória kombatente sira nian bele fó naroman ba jerasaun foun sira-nia dalan.

Atu kombatente sira-nia aten-barani bele inspira foin-sa’e sira.

Atu unidade nasionál kontinua sai ita-nia forsa boot liu.

No atu Timor-Leste sai nafatin Nasaun ida ne’ebé nakonu ho dame, dignidade no esperansa.

Reportajen ekipa RAFA

Written by: RafaFM

Rate it

Sé maka ita

Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.

Kontaktu sira
error: Content is protected !!