Noticias

Prezidente Repúblika Motiva Estudante sira Utiliza AI ho Responsabilidade

todayAugust 19, 2026 30

Background
share close

Díli, 19 Agostu 2026 (RAFA)- Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta motiva estudante sira atu utiliza Artificial Intelligent (AI) ho responsabilidade hodi kontribui ba hasa’e koñesimentu ne´ebé bele tulun dezenvolvimentu no kresimentu ekonomia Timor-Leste.

Pr Ramos-Horta ho oradór xave sira iha seminariu internasionál ho tema “AI no Kreatividade” iha kampuz DIT.

Xefe Estadu hato’o asuntu ne’e ba Estudante sira iha Dili Institute of Tecnology (DIT), liuhosi seminariu internasionál  ho tema “AI no Kreatividade” iha kampuz DIT, Kuarta-ne´e.

“Uluk nanain ha’u hatene katak, joven Timorense jeitu loos di’ak ba IT, sei di’ak ba AI, sei di’ak ba buat hotu-hotu iha área ne’ebé ohin sékulu 21 iha no Timor tenke forte, no tenke dezenvolve. Tama ASEAN, país sira ASEAN liu-liu Singapura, Tailándia, Malázia, Indonézia avansadu tebe-tebes. Ekonómia mundiál AI. AI fó oportunidade boot atu bele estuda, bele dezenvolve liután Timor,” José Ramos-Horta hateten.

Xefe Estadu haktuir, tanba ne’e mak tinan hira ona dada prémiu Nobel husi área siénsia, sientista sira lubuk ida mai tiha ona, la’ós agora de’it, desde primeiru mandatu hahú tiha ona prosesu lori prémiu Nobel sira mai.

Uza AI  riksu sempre iha, ema seluk bele uza AI atu funu nian mós bele iha, hotu-hotu araska. Tanba hanesan Estadus Unidus Amérika kleur kedas sira dezenvolve Tecnology Country Ciber, Xina mós halo ida ne’e. Tanba ne’e mak lori professor Leonel Moura ne’e mai to’o iha Timor-Leste, nia semana hira tan sei iha ne’e. Uza AI negativu bele iha, mais vantazen boot liu duké buat ruma ne’ebé negativu, buat hotu-hotu teknolójia iha pozitivu, iha negativu, tanba negativu bele hateten, lakohi teknolójia ida ne’e.

“Ita simu ho riksu, ita buka aproveita buat ne’ebé pozitivu ba rai ida ne’e. Tanba ne’e husu ba joven sira favór imi estuda siénsia teknolójia ba dijitalizasaun. Klaru buat sira ne’e hotu tenke tau iha kurikulum, tenke iha fakuldade foun ba área ne’e,” Xefe Estadu subliña.

Iha fatin hanesan, Reitór DIT, Salustiano dos Reis Piedade husu estudante sira útiliza AI ho responsabilidade, labele depende de’it, tanba bele halo ema baruk estuda, la motiva sira depedensia mais aas, kreatividade no inovasaun sei laiha.

Agora daudauk mundu tomak, hotu-hotu iha ona faze teknolójia utilizasaun AI. Entaun iha faze ida ne’e, obrigatoriamente ba nasaun ne’ebé avansadu ho nasaun sira ne’ebé dezenvolvidu, nasaun sira ne’ebé foin atu hakat, obriga tenke útiliza duni AI.

“Liuhosi utilizasaun AI bele tulun hakmaan ita nia servisu balun, iha dividas balun ne’ebé ita sente labele rezolve mesak ita nia patner AI bele tulun ita fó ideias bazeia ba ba ita nia dadus sira ne’ebé arkivu ona iha internet,” hateten Reitór, Salustiano dos Reis Piedade.

Nia esplika, ideias hotu-hotu iha mundu ne’e konserva iha internet, entaun AI ne’e bele tulun elebora husi arkivu hirak sira ne’e bele fó ideias foun, tulun hodi bele rezolve problema sira.  Importante bele integra iha kurikulum, soké tenke hanorin ba estudante sira oinsá mak útiliza AI ne’e ho responsavel. Tanba labele útiliza AI hanesan patner entaun hotu-hotu iha haruka AI mak halo hotu, entaun funsaun nu’udar umanu ne’e labele tulun.

Tanba ne’e tenke iha responsabilidade oinsá mak útiliza AI ne’e ho responsabilidade dehan patner tenke husu ba nia buat  ne’ebé AI tulun halo dezenvolvimentu, edukasaun, estudu, peskiza halo inovasaun sira seluk ne’ebé fila fali oinsá útiliza  ba AI ne’e ho di’ak no responsabilidade labele ses.

“Ita husu ba estudante sira atu uza AI ne’e ho responsabilidade tuir ita nia nesésidade, labele depende ba liu AI. Maibé ideias orijinál ne’e mai husi ita, depois AI bele tulun elabora halo relatóriu bazeia ita nia nesésidade ne’ebé ita husu ba AI tulun hanesan patner,” nia dehan.

Professor Leonel Moura hatete oportunidade di’ak ida atu ko’alia kona-ba intelijénsia artifisiál iha DIT no agradese tebes ba konvite tanba ida-ne’e oportunidade di’ak ida atu ko’alia kona-ba tópiku ida ne’ebé importante tebes ohin loron.

Nia esplika husi buat ne’ebé nia kompriende, estudante sira servisu daudaun ona iha área ida-ne’e, no ida-ne’e importante tebes ba Timór tanba intelijénsia artifisiál sei la hasai servisu husi Timor ida-ne’e, sei kria empregu, ida-ne’e sei lori empregu barak, la hanesan ho saida maka akontese iha nasaun osidentál sira ne’ebé ida-ne’e hasai empregu sira.

“Klaru katak ohin loron ida-ne’e perigu boot ida, maibé ida-ne’e tenke rezolve, tanba klaru katak ida-ne’e risku ida ba umanidade tomak. Agora, iha benefísiu barak, no ita tenke konsidera katak nasaun ida hanesan Timor, ne’ebé felizmente la iha funu, la iha problema sira-ne’e, no dook, tanba ne’e Timór iha oportunidade loloos ba dezenvolvimentu, tanba intelijénsia artifisiál sei lori dezenvolvimentu barak mai Timór, ha’u laiha dúvida kona-ba ida-ne’e,” hatete Professor Leonel Moura akresenta.

Nia subliña problema iha ne’e mak intelijénsia artifisiál sempre sai risku, maibé ema hotu tenke iha responsabilidade oinsa uza AI atu tulun ka kontribui ba sosiedade nia kresimentu.

Jornalista: Cristina Ximenes

 

Written by: RafaFM

Rate it

Sé maka ita

Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.

Kontaktu sira
error: Content is protected !!