Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
Ikus-ikus rai-nakdoko kauze loron-loron iha foho Builo, Postu Administrativu Ossu, Munisípiu Viqueque. Imajen/Repro. IGTL
Díli, 19 Juñu 2026 (RAFA.TL)- Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) Munisípiu Viqueque hamutuk ho Prezidente Autoridade MUnisípiu no autridade lokal sira iha Postu Ossu, kontinua alerta ba komunidade sira iha Ossu atu atensaun no sempre vizilánsia ho fnomenu rai-nakdoko kuaze kalan-kalan iha Ossu.
Komandante PNTL Munisípiu Viqueque, Suprintendente Xefe Polísia Euclides Belo, ba Rafa.tl via telefone, Sesta (19/06/2026), haktuir parte Polísia ho autoridade sira alerta nafatin ba komunidade atu muda ba fatin ne’ebé seguru.
“Ha’u hamutuk ho ami nia Presidente Autoridade Munisípiu, ami alerta liu husi ita nia autoridade postu-administrativu, autoridade lokal no komadante eskuadra polísia sira atu mantein nafatin apoiu komunidade sira iha situasaun rai-nakdoko ne’e,’’ Suprintendente Xefe Polísia Euclides Belo hateten.
Komande ne’e informa mos katak foho ne’ebé akontese rai-nakdoko ne’e baliza entre Uatolari no lorin hirak ikus ne’e hamosu fenomena foun hanesan taho balun mós suli sai mai hotu, maibé ida ne’e peritu sira jeolojia mak bele esplika diak liu ba públiku.
Senáriu Rai-Nakdoko iha Ossu Alerta husi IGTL
Institutu Jeosiénsia Timor-Leste (IGTL), iha sira-nia pajina offisiál Facebook relata kona-bá série rai-nakdoko ne’ebé akontese iha Munisípiu Viqueque iha semana rua ikus ne’e ho magnitude 4,7 ho episentru iha Foho Builo, no husu ba populasaun lokál atu evita halo atividade iha foho-lolon no área sira ne’ebé nakonu ho rai-henek.
Dezde loron 07 fulan-Juñu liubá, IGTL rejista sekuensia ida ho rai-nakdoko ho magnitude entre M.4 to’o M4.7 ne’ebé konsentra iha arredór foho Builo, Ossu.
Hahú husi loron 07 fulan-Juñu, akontese rai-nakdoko ho magnitude 4.7, (Eventu ´boot liu to’o agora), iha loron 13 fulan-Juñu akontese rai-nakdoko ho magnitude 4.2, iha loron 14 fulan-Juñu akontese rai-nakdoko ho magnitude 4.0, loron 17 fulan-Juñu akontese rai-nakdoko ho magnitude 4.1, iha loron 16 fulan-Juñu, akontese rai-nakdoko ho magnitude 4. 3, iha loron 17 fulan-Juñu ne’e, akontese rai-nakdoko ho magnitude 4.0, iha loron 18 fulan-Juñu akontese rai-nakdoko ho magnitude 4.4 (sente maka’ás iha Munisípiu Viqueque).
Rai nakdoko ne’ebé maka’ás liu atinje intensidade MMI V (forte) iha Munisípiu Viqueque. To’o agora iha relatóriu kona-bá estragu uma komunidade nian, no iha ona alerta dezastre ne’ebé publika iha média sira.
IGTL konfirma katak ekuénsia ne’e sei ativu, tanba ne’e komunidade presiza kontinua alerta no no vijilansia sempre.
Rai-nakdoko sira ne’e tama iha kategoria moderadu, maibé akontese iha profundidade ne’ebé ki’ik tebes, entre 1 too 10 km husi superfísie.
Maski magnitude 4 de’it, rai-nakdoko bele sente maka’as liu iha área ne’ebé besik ho sentru eventu kompara ho rai-nakdoko ida ne’ebé kle’an liu ho magnitude hanesan.
Timor-Leste lokaliza iha zona tektonika ida ne’ebé ativu tebes, iha ne’ebé Plaka Austrália neineik kolide ho arku banda , ho movimentu ba norte maizumenus 7 cm kada tinan.
Movimentu ne’e kauza presaun akumula iha rai-okos. Bainhira presaun ne’e sai boot liu, enerjia libera liuhusi falha (fault) sira no produz rai-nakdoko. Rai-nakdoko sira ne’e akontese iha profundidade ki’ik hale’u foho Builo.
Bazeia ba lokalizasaun no estrutura jeolójika iha área ne’e, rai-nakdoko sira bele iha relasaun ho movimentu iha falha sira besik, inklui: Falha Mata Bia no Falha sira seluk iha parte sul husi Builo.
Iha etapa ida ne’e, seidauk possível atu konfirma ho serteza falha ida ne’ebé diretamente kauza eventu sira ne’e. Maibé, padraun ne’ebé observa hatudu katak área ne’e bele esperiénsia movimentu kombinadu (oblique sttike-slip fault). Ne’e parte husi prosesu tektonika naturál ne’ebé durante tempu jeolojiku naruk ajuda forma no hasa’e área foho Builo.
Rai-nakdoko ne’e mós provoka fatuk monu no deslizamentu iha foho Builo maka hanesan, fatuk monu husi foho, rai-halai (deslizamentu) ki’ik ka boot. Risku ne’e aás liu iha, talude aas, fatin nakfera, rai ne’ebé la estável, depois udan boot.
IGTL mós husu ba komunidade sira iha Postu Administrativu Ossu (Builo), Munisípiu Viqueque atu bele halo tuir medieda seguransa hirak hanesan, evita talude aas no fatin nakfera iha doho Builo, liu-liu durante aftershock ka depois udan-boot, kuidadu bainhira liu iha estrada ka trilhu sira ne’ebé pasa iha talude nia okos no haree didi’ak ba fatuk ne’ebé monu ona ka bele monu.
IGTL mós esplika kon-bá informasaun ne’ebé simu husi Komunidade sir, katak iha taho kor sinza ne’ebé sai husi rai, fenómenu ida-ne’e bele sai hanesan: Mud Seep mo Mud diapir.
Ne’e fenómenu naturál ne’ebé bele akontese iha parte balu iha Timor-Leste bainhira taho iha rai-okos mistura ho bee no gás ho pressaun boot sai ba superfísie, rai-nakdoko bele reativa ka aumenta atividade ida-ne’e importante hatene katak, Ne’e la’ós lava, la’ós erupsaun vulkánika Maibé bele iha perigu balun.
Intituto Geosiensia Timor-Leste mós kontinu alerta ba komunidade sira atu hela dook husi fatin ne’e tanba rai hale’u bele mamar no la estável, labele halo ahi ka fuma besik fatin ne’e tanba bele iha gás naturál hanesan metanu ne’ebé lakan, no hadook labarik no animál sira husi área ne’e.
IGTL husu komunidade sira nafatin kalma no prepara ba aftershock sira ne’ebé bele akontese. Labele fahe boatu ka informasaun ne’ebé seidauk konfirma.
“Haree ita-nia uma: Nakfera iha parede ka koluna, parte telhadu ne’ebé la metin, Sasán ne’ebé bele monu, haforsa ka asegura mobília no sasán todan ne’ebé bele monu durante rai-nakdoko, Ko’alia ho família kona-bá planu emerjénsia no fatin seguru atu halai ba.”
IGTL enkoraja públiku atu nafatin preparadu no informadu, tuir orientasaun ofisiál, no aprende oinsá responde ho seguru molok, durante no hafoin rai-nakdoko.
IGTL husu komunidade sira mantein akompaña situasaun hotu iha Eartquake Monitoring System, hodi haré monitorizasaun rai-nakdoko iha tempu-reál iha https://earthquake.igtl.tl/.
IGTL mós kontinua monitoriza situasaun ne’e no sei kontinua fó informasaun ba públiku, karik iha mudansa importante.
Jornalista: Remigia Locatelli/Editór: Vito Salvadór
Written by: RafaFM
Polísia ho PAM Viqueque Kontinua Alerta no Sempre Vizilánsia Rai-Nakdoko iha Ossu
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt