Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
Díli, 25 Maiu 2026 (RAFA.tl)- Primeiru-Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão, liu husi enkontru Timor-Leste Development Partners Meeting (TLPDM) 2026, aprezenta Polítika no Planu Asaun ba Promosaun Ekonomia Tasi ne’ebé Reziliente no Sustentável (Polítika Ekonomia Azul) iha Timor-Leste 2025-2035.
IX Governu Konstitusional asumi vizaun estratéjika ida ne’ebé inekívoka (ka, klara): atu transforma Timor-Leste nia tasi ne’ebé identitáriu, ekonómiku no jeopolítiku ba fonte dezenvolvimentu sustentável, ho inkluzaun sosial no reziliénsia ambiental.
Iha loron 20 fulan-Fevereiru, tinan ne’e, Konsellu Ministru aprova ona Polítika no Planu Asaun ba Promosaun Ekonomia Tasi ne’ebé Reziliente no Sustentável. Ho liafuan seluk, aprova roteiru ba implementasaun ekonomia azul iha país.
“Ho polítika ida-ne’e, IX Governu Konstitusional asumi vizaun estratéjika ida ne’ebé inekívoka (ka, klara): atu transforma ita-nia tasi ne’ebé identitáriu, ekonómiku no jeopolítiku ba fonte dezenvolvimentu sustentável, ho inkluzaun sosial no reziliénsia Ambiental,” Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, hateten iha nia diskursu, Segunda (25/05/2026).
Xefe Governu hatutan, Polítika ida-ne’e, mak Gabinete Fronteiras Terrestres no Marítimas sei aprezenta ho forma detallada liu, ne’ebé interliga ho Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu no ho insersaun iha espasu rejional ASEAN.
Hanesan rezumu, Governu, ho forma olístika no transversal, hakarak: Investe iha valorizasaun setores ekonómikus tradisionais no emerjentes ne’ebé liga ho oseanu, hodi promove kadeias valor ne’ebé kria empregu dignu, liuliu ba jovens, feto ho grupu vulneráveis iha zonas kosteiras.
Investe iha kapasitasaun rekursus umanus nasionais no iha ekipamentus ho infraestruturas esensiais ba dezenvolvimentu ekonomia azul, ne’ebé inklui seguransa marítima, fiskalizasaun ho jestaun sustentável husi ita-nia espasu marítimu nasional.
Investe iha formasaun “jerasaun azul” no promosaun literasia tasi edukasaun ne’ebé hateke ba oseanu, husi ensinu báziku to’o ensinu superior, no edukasaun sívika ida ne’ebé bele kontribui ba mudansa komportamentus hodi prevene destruisaun ambiental, kombate ba poluisaun marina ho protesaun ekosistemas mariñus no kosteirus.
Prezerva oseanu hanesan bein universal ida, liuhusi jestaun sustentável servisus ekosistemas mariñus no kosteirus. Ne’e mós, liuhusi partisipasaun ne’ebé ativa liu iha fóruns rejionais ho internasionais, liuliu ba defeza Pekenus Estadus Insulares ein-Dezenvolvimentu (SIDS) ho Paízes menus Dezenvolvidus (LDCs), tanba sira mak lakon barak liu, no lakon lailais, ho destruisaun patrimóniu umanidade.
Promove investigasaun sientífika mariña, ne’ebé artikula koñesimentu ho prátikas tradisionais husi komunidades lokais, hodi kontribui hakle’an koñesimentu ho protesaun global oseanu.
Xanana Gusmão hateten ema hotu hotu sente orgullu ba tasi Timor, nia la’ós de’it bonitu, maibé sublime (ka, maravillozu)! Iha espésies mariña, únika no presioza, ne’ebé halo Timor-Leste sai hanesan fatin ida ne’ebé espesial tebetebes, hanesan tezouru ida husi ita-nia planeta.
“Timor-Leste iha sentru Triángulu Koral, rejiaun ida hotu ho diversidadebiolójika ne’ebé la iha komparasaun. Pozisaun ne’e la’os de’it hanesan priviléjiu jeográfiku ida, maibé fó mós mai ita dever ida: mak dever atu proteje, tau-matan no halo asaun. Nune’e, Timor-Leste bele no tenke sai hanesan mós laboratóriu moris oseanu nian iha Sudeste Aziátiku,” Xanana subliña.
Timor-Leste hakarak kria sistema parserias sientífikas no teknolójikas internasionais ida no realiza nia primeiru Levantamentu ho Estudu kona-ba Biodiversidade Mariña, ho envolvimentu no kapasitasaun jovens ho komunidade lokal sira. Inisiativa ne’e sei liga ho objetivus estratéjikus seluk kona-ba prezervasaun ho konservasaun mariña, hanesan :
Kriasaun Sentrus Investigasaun no Edukasaun Mariña; Rede Áreas Mariñas Protejidas ho nia planu jestaun, ne’ebéinklui estabelesimentu Parke Nasional Atauro; Programa Nasional Literasia Tasi.
Xefe Governu afirma enkuantu Governu elabora hela nia Polítika no nia Planu Asaun, nia mós avansa tiha ona ho aprovasaun ba: Rejime Jurídiku Investigasaun Sientífika Mariña Internasional, ne’ebé bele aplika ba atividades iha espasu marítimu nasional, no halo nune’e tanba iha pedidu husi Estadu estranjeirus ou organizasoens internasionais;
Rejime Jurídiku ne’ebé estabelese bazes ba Ordenamentu no Jestaun Espasu Marítimu Nasional, hodi asegura nia adekuada organizasaun ho utilizasaun, ne’ebé adota abordajen integrada ida kona-ba territóriu marítimu, no la’ós de’it setorial, hodi tau mós iha konta interasaun tasi-rai;
Konta Satélite Tasi, instrumentu estatístiku ida ne’ebé permite sukat atividades ekonómikas relasiona ho tasi; Konsagra ona dia 5 juñu hanesan Loron Nasional Tasi, hodi reforsa kampaña Ha’u-Nia Tasi, Há’u-Nia Timor, ne’ebé promove daudaun ona konxiensializasaun kona-ba importánsia saúde oseanu.
Iha sorin seluk Ministra Finansa Santina Jose Rodrigues Ferreira Viegas Cardoso liuhosi nia diskursu hateten, haksolok tebes atu simu ita-boot sira iha Sorumutu Timor-Leste no Parseiru Dezenvolvimentu 2026 nian. Onra ida ba Ministériu Finansas atu simu ita-boot sira dala ida tan iha fórum diálogu no parseria importante ida-ne’e.
Timor-Leste nia istória sempre la’ós de’it kona-ba reziliénsia maibé mós ida kona-ba solidariedade. No ita hanoin hikas ho agradesimentu komunidade internasionál nia apoiu iha ita-nia luta tomak no ita-nia esforsu sira atu harii estadu.
Ohin, nu’udar membru orgullu husi ASEAN no komunidade internasionál ne’ebé luan liu, Timor-Leste tama daudaun iha faze foun ida iha ninia viajen dezenvolvimentu, ho espetativa aas liu husi ita-nia sidadaun no ita-nia parseiru sira hanesan.
“Ami mós konxiente katak progresu ida-ne’e akontese ona iha mundu ida ne’ebé maka muda lalais. Inserteza globál no rejionál sira, risku sira relasiona ho klima, no presaun ekonómika sira ezije ita hotu atu adapta no halo planu ho kuidadu no koordenasaun ne’ebé boot liu,”hateten Ministra Finansa Santina Cardoso.
Iha tinan hirak nia laran, parseiru dezenvolvimentu sira kontribui ona la’ós de’it rekursu sira, maibé mós ideia sira, matenek tékniku, no apoiu pasiente nian ba esforsu sira reforma nian, no ba ida-ne’e hakarak espresa apresiasaun no sinseru.
Enkontru Timor-Leste Development Partners Meeting (TLPDM) 2026 ho tema Charting a Resiliente Horizon: Blue Economy, ASEAN Integration, & Cordinated Action” hetan partisipa husi Membru Governu, embaixador sira ilha Timor-Leste, Parseiru dezenvolvimentu, sosiedade sivíl nomós konvidadu importante sira seluk.
Surumutuk ne’e hala’o iha edifisiu Ministériu Finansa Ai-tarak ne’e sei hala’o durante loron rua hahu husi (24-25/05/2026).
Jornalista : Zita Menezes/Editór: Vito Salvadór
Written by: RafaFM
Governu Lansa Polítika Ekonomia Azul Ne’ebé Reziliente no Sustentável
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt