Ouvir RAFA Ritmo, Voz e Coração de Timor
Serimónia komemorasaun loron nasionál veteranu ba dala-IX ho tema “Unidade iha Diversidade ho Sentidu ba Pátria”. Imajen/Rafa.tl
DILI, RAFA.tl- Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta, husu ba veteranu hotu atu nafatin hametin unidade hodi hamutuk luta ba dezenvolvimentu nasionál atu fó moris dignu ba povu.

Xefe Estadu hato’o lia hirak ne’e iha nia diskursu ba serimónia komemorasaun loron nasionál veteranu ba dala-IX, Tersa (03/03/2026), ho tema “Unidade iha Diversidade ho Sentidu ba Pátria”.
Serimónia komemorasaun loron nasionál veteranu, tinan ne’e, hala’o iha edifísiu sentrál Konsellu Kombatente Libertasaun Nasionál (CCLN, sigla portugés) iha Comoro, Díli, inklui komemora mós iha munisípiu hotu-hotu iha teritóriu nasionál.
Iha diskursu Xefe Estadu hateten, espíritu luta ne’ebé uluk fó libertasaun ba nasaun tenke kontinua moris iha tempu dame, liu husi servisu maka’as, onestidade no responsabilidade.
Ramos-Horta salienta katak papel veteranu la’ós de’it iha istória libertasaun, maibé importante tebes iha konstrusaun no dezenvolvimentu nasaun nian.
“Ita fó omenajen ba Erói no Mártir sira Pátria nian. Ita hanoin sira ne’ebé, durante tinan 24 luta ba libertasaun nian, hasoru adversidade ho korajen, disiplina no fiar ne’ebé la nakdoko ba independénsia Timor-Leste nian. Ita nia liberdade la’ós dádiva ida hosi istória ida ne’e manán liuhosi sakrifísiu, organizasaun, unidade no sentidu misaun estraordináriu ida,” Ramos-Horta afirma.
Timor-Leste agora hasoru luta foun Luta ba Dezenvolvimentu, tuir Ramos-Horta, karik ida ne’ebé mak difisil liu no ezijente liu hotu. Se ida uluk atu ba liberdade polítika, ida ne’e maka ba liberdade ekonómika, dignidade sosiál no ema hotu nia moris-di’ak.
Veteranu sira reprezenta kapitál umanu no morál ne’ebé laiha paralelu, sira iha esperiénsia, disiplina, kapasidade organizasaun no lideransa. Sira hatudu katak diversidade husi orijen, kultura, rejiaun no sensibilidade polítika nunka sai obstákulu, maibé forsa.
Iha diversidade sira hetan unidade, iha unidade sira hetan vitória. Ohin loron, kapitál sosiál ne’e moris nafatin, sira nia inspira hatudu ba jerasaun tenke inspira nafatin jerasaun foun, feto no mane, Timor-Leste sira.
“Timoroan sira aprende husi luta na’in sira, hodi tau interese públiku nasaun nian, komunidade sira no família sira aas liu sira nia interese individuál. Sira nia didikasaun ho kompromisu, dedikasaun no espíritu sakrifísiu nian maka fundasaun Timor-Leste nia future,” Ramos-Horta hateten.
Timor-Leste iha kompromisu ba integrasaun tomak iha Asosiasaun Nasaun sira Sudeste Aziátiku nian (ASEAN), hodi asume responsabilidade atu sai Estadu Membru ba dala-11. Objetivu ida-ne’e ezije disiplina institusionál, kumprimentu rigorozu ba kompromisu no reforma estruturál sira ne’ebé kle’an, hanesan iha pasadu, unidade no organizasaun, sei determinante atu alkansa objetivu estratéjiku ida ne’e.
Husu Timor-Leste asume ona kompromisu internasionál sira ba ASEAN, Organizasaun Mudiál Komersiu (OMK), Komunidade Nasaun sira ko’alia lian Portugés (CPLP), direitu umanus, no Objetivu Dezenvolvimentu Sustentável (ODS) Nasoins Unidas nian, entre sira seluk maibé Estadu nia kompromisu boot liu maka ba Povu Timor-Leste. Povu ida ne’ebé ezije luta ida ne’ebé metin no estruturadu hasoru pobreza multidimensionál, hasoru má-nutrisaun no raes ka stunting, no hasoru inseguransa ai-han.
“Ita presiza hametin soberania alimentár, diversifika ekonomia, promove empreendedorizmu, inovasaun no kriasaun oportunidade ba ema hotu, atu nune’e, Timor-Leste la’ós independente iha planu formál de’it, maibé soberanu duni iha jestaun sustentável no estratéjika ba nia rekursu rasik,” Ramos-Horta subliña.
Ramos-Horta husu ba veteranu hotu, atu kopromete nafatin atu garante justisa, transparénsia no dignidade ba ema hotu ne’ebé serbí ona Pátria. Sira nia misaun la remata ho independénsia. Veteranus sira maka sai guardiaun ba memória istórika no ai-riin ba estabilidade nasionál.
Nia dehan, veteranu sira maka ezemplu moris ida katak disiplina, organizasaun no unidade bele transforma adversidade ba vitória. Atu selebrasaun ida ne’e bele reforsa liután ema hotu nia koezaun nasional. Atu diversidade kontinua sai nia rikusoin. Atu sentidu Pátria hela nafatin iha diferensa hotu-hotu nia leten. Unidu, hodi konsolida independénsia ekonómika, justisa sosiál no prosperidade sustentável Timor-Leste nian.
Reportajen ekipa Rafa.tl
Written by: RafaFM
Loron Nasionál Veteranu Nafatin Hametin Unidade no Hamutuk Luta Ba Dezenvolvimentu
todayMarch 31, 2026 83 1
Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.
Copyright Rafa.tl - Desenvolvido por Justweb.pt