Noticias

Deklarasaun Konjunta “Nova Parceria para a Nova Era” Entre Governu Timor-Leste ho Austrália

todayJanuary 28, 2026 222 10

Background
share close

DILI, RAFA.tl – Iha ámbitu vizita ofisiál Primeiru-Ministru Austrália Anthony Albanese mai Timor-Leste, Governu rua halo deklarasaun konjunta kona-ba “Nova Parceria para a Nova Era” hodi hametin liután kooperasaun bilaterál no lasu amizade ne’ebé país rua ne’e iha.

Notísia Relevante: Ramos-Horta ho Anthony Albanese Reafirma Kompromisu Reforsa Mobilidade Traballadór iha Programa PALM

Deklarasaun konjunta kona-ba “Nova Parceria para a Nova Era” ne’ebé Rafa.tl asesu husi Portal Governu, Kuarta (28/01/2026), kompostu husi pontu 25 mak hanesan tuir mai ne’e:

  1. Timor-Leste no Austrália nu’udar parseiru no viziñu ho istória, valór, rejiaun, no futuru ne’ebé hanesan. Rekoñese forsa husi parseria ne’e, Sua Exelénsia Kay Rala Xanana Gusmão, Primeiru-Ministru Timor-Leste, no Sua Exelénsia Anthony Albanese, Primeiru-Ministru Austrália nian, deside ona atu estabelese Parseria Foun ba Era Foun (“Parseria”), espresaun Tetum ida ne’ebé signifika Parseria Foun ba Era Foun. Hodi deklara Parseria, Governu rua kompromete atu mantein kooperasaun kontínua, konsultasaun, no respeitu ba malu ba soberania nasionál.

Pilar Ida: Dame no Integrasaun Rejionál

  1. Nu’udar belun besik no viziñu, relasaun entre Timor-Leste no Austrália bazeia ba interese ne’ebé fahe ba ida-idak nia susesu. Ami fahe vizaun ida ba rejiaun ida ne’ebé pasífiku, estavel, no prósperu. Ita sei serbisu hamutuk atu tane aas lei internasionál, proteje direitus umanus, no prevene konflitu.
  2. Dame, seguransa, no estabilidade nu’udar pré-rekizitu nesesáriu ba dezenvolvimentu ekonómiku no sosiál iha Austrália, Timor-Leste, no ita-nia rejiaun fahe malu. Ami kompromete atu mantein komunikasaun regulár, konsultasaun, no kolaborasaun kona-ba ami nia interese seguransa ne’ebé fahe, inklui seguransa marítima, esforsu sira atu prevene tráfiku umanu, tulun imigrasaun ilegál, krime transnasionál, no protesaun ba infraestrutura krítiku sira.
  3. Austrália rekoñese katak Timor-Leste nia adezaun ba ASEAN konstitui realizasaun istóriku ida no marku signifikativu ida iha Timor-Leste nia kompromisu kleur ona ba integrasaun rejionál. Austrália sente orgullu tanba apoia ona Timor-Leste nia dalan ba ASEAN husi inisiu no sei kontinua apoia Timor-Leste nia prioridade sira nu’udar Estadu Membru ASEAN atu nune’e adezaun ida ne’e fó benefísiu diretu ba povu Timoroan no kontribui ho pozitivu ba pás, estabilidade no prosperidade rejionál. Ami reafirma ami nia kompromisu hamutuk ba sentralidade ASEAN nian no importánsia hosi arkitetura rejionál ida ne’ebé lidera hosi ASEAN ne’ebé nakloke, transparente, bazeia ba regra sira no inkluzivu.
  4. Ita-nia polísia, seguransa fronteira no ajénsia imigrasaun sira sei kontinua servisu hamutuk hodi hametin ita-nia seguransa ne’ebé ita fahe. Ita sei hametin liután Programa Dezenvolvimentu Polísia Timor-Leste no kooperasaun tuir Nota Entendimentu kona-ba Migrasaun no Jestaun Fronteira. Ami sei kontinua fasilita viajen negósiu no tempu livre nian entre ami nia nasaun sira, inklui liuhosi asesu ba sidadaun timoroan sira ba vistu Australian Frequent Traveler Stream, válidu ba tinan 10.
  5. Rekoñese importánsia atu hametin reziliénsia rejionál ba risku sibernétiku sira, ami sei serbisu besik atu dezenvolve abilidade no kapasidade sira siberseguransa nian, hasa’e konxiénsia públiku nian kona-ba risku sibernétiku sira, no hasa’e fahe informasaun sira ne’ebé relasiona ho siberespasu entre ajénsia sira aplikasaun lei nian.
  6. Austrália no Timor-Leste fahe istória kooperasaun kle’an iha área defeza nian. Ami reafirma ami-nia kompromisu atu kontinua dezenvolve relasaun defeza modernu ida ne’ebé bazeia ba parseria, soberania no interese ita-nia nasaun rua nian. Liuhosi Programa Kooperasaun ba Defeza, ita sei hametin liután kolaborasaun ne’ebé fó benefísiu ba malu no kleur ona entre ita-nia forsa defeza sira, hodi kontribui hamutuk ba estabilidade no seguransa nasionál, rejionál no internasionál.
  7. Hanesan hatudu ona husi Tratadu entre Austrália no Repúblika Demokrátika Timor-Leste Estabelese ida-idak nia Fronteira Marítima iha Tasi Timor, ne’ebé asina iha tinan 2018 (Tratadu kona-ba Fronteira Marítima), ita reafirma valór no importánsia husi regra no instituisaun internasionál sira, nune’e mós rezolusaun pasífika ba disputa sira tuir lei internasionál Kona-ba Lei Nasoins Unidas nian, inklui Lei Nasoins Unidas nian (UNCLOS). Ami reafirma karáter universál no unitáriu UNCLOS nian, ne’ebé estabelese kuadru legál abranjente iha ne’ebé atividade hotu-hotu iha oseanu no tasi sira tenke hala’o.
  8. Rekoñese katak mudansa klimátika sei agrava frekuénsia no intensidade dezastre naturál sira, ami kompromete atu fornese asisténsia mútua hafoin dezastre signifikativu sira no atu dezenvolve mekanizmu sira ba koordenasaun ne’ebé di’ak liu. Austrália kompromete atu hametin apoiu ba preparasaun ba dezastre no esforsu rekuperasaun ne’ebé lidera lokalmente, inklui liuhosi dezenvolvimentu profisionál. Ami espresa ami nia apoiu ba esforsu internasionál sira, inklui liuhosi Fundu Resposta ba Lakon no Estragu sira, ne’ebé ho objetivu atu apoia nasaun sira no komunidade sira ne’ebé hasoru no partikularmente vulneravel ba impaktu adversu sira hosi mudansa klimátika. Ami kompromete liután atu koopera kona-ba mitigasaun no adaptasaun ba mudansa klimátika, inklui hodi apoia dezenvolvimentu no transferénsia teknolojia sira ne’ebé apropriadu no baratu, no mós harii kapasidade asosiadu sira, ho hanoin atu promove reziliénsia no dezenvolvimentu ne’ebé sensivel ba klima.

Pilar Rua: Prosperidade no Reziliénsia

10.  Austrália no Timor-Leste fahe ambisaun atu Greater Sunrise bele dezenvolve lalais liután, ba benefísiu Estadu rua nian, hanesan prevee iha Tratadu Fronteiras Marítimas markante. Ho orientasaun husi espíritu amizade no kooperasaun ne’ebé hanesan ho ne’ebé ami konklui Tratadu no fasilita kompletasaun, iha 2024, husi Estudu Konseptuál independente markante husi Empreza Konjunta Sunrise nian, Austrália no Timor-Leste kompromete atu serbisu besik hamutuk no ho Empreza Konjunta Sunrise, ho boa fé, atu dezenvolve kalendáriu ambisiozu ida ba kompletasaun husi Kooperasaun Konjunta Petróleu nian Akordu Fahe Produsaun Sunrise no enkuadramentu fiskál ne’ebé ezije hosi Tratadu Fronteiras Marítimas, nune’e permite progresu konkretu ba dezenvolvimentu rekursu ida-ne’e. Ministru Rekursu Austrália nian no Ministru Petróleu no Rekursu Minerál Timor-Leste kompromete liután atu mantein envolvimentu bilaterál ne’ebé besik iha fulan hirak tuirmai hodi superviziona diretamente negosiasaun aselera ho objetivu atu finaliza lalais dokumentu sira ne’ebé temi ona.

11. Hodi konsidera Estudu Konseptuál no importánsia ba Timor-Leste nia reziliénsia ekonómika, Austrália no Timor-Leste enkoraja Empreza Konjunta Sunrise atu uza Estudu ida-ne’e no submete ba Estadu sira, lalais liután, proposta Konseitu Dezenvolvimentu ba Greater Sunrise ne’ebé kumpre rekizitu sira Tratadu Fronteira Marítima nian. Ami mós kompromete atu apoia Empreza Konjunta Sunrise nian hodi asegura katak projetu ne’e la’o ba oin lalais hafoin Estadu sira aprova Konseitu Dezenvolvimentu ida de’it.

12. Austrália rekoñese kompromisu Timor-Leste nian ba prosesamentu iha rai-maran no projetu Tasi Mane iha kosta súl. Austrália sei apoia solusaun komersialmente viável ruma ba dezenvolvimentu Greater Sunrise ne’ebé propoin hosi Empreza Konjunta Sunrise, bainhira ida-ne’e kumpre ho Tratadu Fronteira Marítima. Prinsípiu ida-ne’e fundamentál atu avansa ita-nia objetivu kompartilladu hodi garante katak projetu ne’e kontribui ba Timor-Leste nia diversifikasaun ekonómika no fornese benefísiu sosio-ekonómiku ne’ebé sustentável, ba tempu naruk ba nia povu. Dezenvolvimentu Greater Sunrise tenke hametin Timor-Leste nia estabilidade ekonómika, polítika no sosiál, ne ebé Austrália komprometidu metin. Timor-Leste ne’ebé estável, independente no prósperu sei sai referénsia ba Estadu sira seluk iha rejiaun ne’e no iha importánsia boot ba Austrália.

13. Hanesan iha pasadu, durante jestaun ba Área Konjunta Dezenvolvimentu Petrolíferu, Austrália sei apoia Timor-Leste hodi fahe, liuhosi ninia departamentu kompetente no ajénsia reguladora sira, perísia téknika no reguladora kona-ba saúde, seguransa, meiu-ambiente no asuntu relevante sira seluk. Austrália mós sei estabelese Fundu Infraestrutura nian ida ne’ebé sei uza iha Timor-Leste, ne’ebé sei aloka kuota fiksu 10% hosi totál reseita upstream nian hosi projetu Greater Sunrise, ne’ebé finansia tomak hosi ninia kuota rasik hosi reseita sira iha futuru. Austrália sei harii Fundu ne’e bainhira de’it solusaun komersiál ruma ne’ebé propoin hosi parte komersiál sira hetan akordu hosi Estadu sira, tuir rekizitu sira hosi Tratadu Fronteira Marítima sira. Kompromisu ida ne’e sei garante katak pelumenus um tersu husi Australia nia reseitas husi projetu ne’e kanaliza ba Timor-Leste liu husi Fundu Infraestrutura. Fundu ne’e sei kria no ko-dezeña iha espíritu parseria nian, hodi respeita soberania Timor-Leste nian no importánsia hosi operadór LNG ida ne’ebé estabelese ona no hetan aprovasaun malu ba Greater Sunrise.

14. Ami sei kontinua ami nia parseria forte hodi garante katak Australia nia programa mobilidade traballu sira iha benefísiu ba malu no fó rezultadu ekonómiku no sosiál pozitivu ba traballadór sira, sira nia família, no negósiu sira iha nasaun rua ne’e. Ita mós sei servisu hamutuk hodi hametin edukasaun no formasaun profisionál (FET) ba juventude Timor-oan sira. Iha ámbitu parseria ne’e, Timor-Leste no Austrália sei servisu hamutuk hodi permite traballadór timoroan hamutuk 10.000 atu hetan asesu ba oportunidade empregu iha Austrália to’o tinan 2027-28, inklui liuhosi eskema Pacific Australia Labor Mobility (PALM).

15. Timor-Leste no Austrália sei garante katak sira-nia kooperasaun dezenvolvimentu promove Timor-Leste nia prosperiedade no reziliénsia. Liuhusi aprosimasaun dezenvolvimentu ne’ebé lidera lokál, ita sei fó apoiu ba servisu ho kualidade, kreximentu ekonómiku ne’ebé inkluzivu no sustentável, no esforsu sira ne’ebé ho objetivu atu garante katak timoroan hotu-hotu bele buras ho ekuitativu.

16. Timor-Leste no Austrália kompromete atu servisu hamutuk hodi fó apoiu ba implementasaun Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Timor-Leste nian 2011–2030, ne’ebé foka ba diversifikasaun ekonómika, kriasaun empregu, no dezenvolvimentu sustentável ba setór estratéjiku sira, inklui petróleu, agrikultura, no turizmu.

17. Ami kompromete atu identifika no realiza oportunidade sira atu hametin dezenvolvimentu setór privadu, inklui liuhosi aumentu iha komérsiu bilaterál no investimentu, iha ámbitu Estratéjia Ekonómika Investidu: Austrália nia Sudeste Aziátiku to’o 2040. Ami mós sei servisu iha parseria hodi permite implementasaun infraestrutura ne’ebé hamosu kreximentu sustentável no empregu ekonómiku iha Timor-Leste, inklui liuhosi Austrália Fasilidade Finansiamentu Infraestrutura ba Pasífiku (AIFFP). Esforsu sira-ne’e sei iha foku partikulár ida ba serbisu semi-kualifikadu sira.

18. Nu’udar estadu parseiru marítimu, Austrália respeita Timor-Leste nia ligasaun kle’an ho oseanu. Ita sei buka oportunidade atu hametin kooperasaun iha ámbitu Ekonomia Azul nian, inklui liuhosi apoiu ba Polítika no Planu Asaun ba Promosaun Ekonomia Oseanu ida ne’ebé Reziliente no Sustentável iha Timor-Leste (2025–2035), no mós troka esperiénsia sira iha ekoturizmu tasi nian no jestaun Protejidu Tasi nian.

Pilar Datoluk: Ligasaun Ema-ba-Ema no Institusionál

19. Ami kompromete atu hametin liután amizade, kolaborasaun, no solidariedade entre povu Timor no Austrália. Ligasaun sira-ne’e bazeia ba valór sira ne’ebé fahe, inklui respeitu kle’an, iha nasaun rua ne’e, ba demokrasia no direitus umanus.

20. Ami sei kontinua hametin ligasaun edukasionál, kulturál, sosiál, no relijioza entre ami-nia komunidade sira, inklui liuhosi Grupu Amizade Komunidade nian, Programa Voluntáriu Austrália nian, Programa Kooperasaun ONG Austrália nian, no bolsa estudu Prémiu Austrália nian.

21. Ami rekoñese lasu sira ne’ebé metin entre veteranu timoroan no australianu sira, ne’ebé mantein liuhosi Konsellu Veteranu sira Libertasaun Nasionál Timor-Leste nian. Ita sei hametin nafatin komemorasaun sira Loron Anzac nian iha Dili no promove kooperasaun iha ámbitu turizmu istóriku no komemorativu, atu nune’e bele fó onra no prezerva ita-nia istória ne’ebé ita fahe.

22. Ami sei serbisu atu haklean ligasaun institusionál sira, hodi apoia inisiativa kembar entre ajénsia governu nian no Parlamentu sira, no mós enkoraja kembar entre organizasaun sosiedade sivíl no meiu komunikasaun sosiál sira.

23. Ita rekoñese katak juventude mak ita-nia futuru. Ami sei servisu besik ho no investe iha kriasaun oportunidade foun ba edukasaun, formasaun, empregu, no dezenvolvimentu lideransa ba juventude Timor-oan sira, inklui ba traballadór eskema PALM ne’ebé fila hikas mai Timor-Leste. Ami mós sei estabelese inisiativa sira ne’ebé permite líder emerjente sira hosi nasaun rua ne’e atu halo interasaun no harii ligasaun sira ne’ebé dura.

Planu Asaun Konjunta

24. Ami fó fiar ba Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun Timor-Leste nian no Ministru Negósiu Estranjeiru Austrália nian hodi halo koordenasaun ba elaborasaun Planu Asaun Konjuntu ida hodi implementa Parseria. Nasaun rua ne’e sei halo revizaun ba ninia implementasaun, liuliu liuhosi Diálogu Ofisiál Nivel Aas Anuál.

25. Ministru Negósiu Estránjeiru no Kooperasaun Timor-Leste nian no Ministru Negósiu Estranjeiru Austrália nian sei haka’as-an atu hasoru malu pesoalmente pelumenus tinan ida dala ida hodi ko’alia kona-ba prioridade sira hodi aprofunda relasaun entre nasaun rua ne’e. ***

Written by: RafaFM

Rate it

Sé maka ita

Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.

Kontaktu sira
error: Content is protected !!