Noticias

MAP Hato’o Keixa iha Ministériu Públiku Timor-Leste Kontra Junta Militár Myanmar

todayJanuary 13, 2026 160 18

Background
share close

DILI, RAFA.tl – Myanmar Accountability Project (MAP)  hamutuk ho reprezentante sira husi Komunidade Kristã Myanmar nian (Estadu Chin), Tersa (13/01/2026), hato’o keixa ofisiál ba Ministériu Públiku Timor-Leste kona-bá krime kontra umanidade ne’ebé komete husi junta militár Myanmar.

Diretór Ezekutivu “The Chin Human Rights Organization” (CHRO), Salai Za Uk informa, keixa kriminál ne’ebé grupu ne’e  hato’o  ba Prokuradoria Timor-Leste, inklui evidénsia kona-bá violasaun koletiva hasoru feto isin-rua ida; masakre ba ema na’in-10, inklui jornalista ida no labarik mane ida ho tinan 13, oho Pastor Kristaun ida no Diákonu na’in-tolu.

Militár sira mós halo atake aéreu indiskriminadu hasoru ospitál ida, no hamate pesoál médiku na’in-haat no pasiente na’in-haat.

Salai Za Uk  hateten responsabilidade ba krime sira ne’e, bele hala’o iha Timor-Leste, tanba tuir prinsípiu jurisdisaun universál ne’ebé eziste iha direitu internasionál, autoridade husi estadu seluk, inklui Timor-Leste bele foti asaun, independentemente vítima sira hela iha ne’ebé, no kriminozu sira hela iha ne’ebé, no independentemente país ida ne’ebé mak ema sira komete krime.

“Krime sira ne’ebé junta militár  komete iha Myanmar halo parte “kampaña violénsia ida ne’ebé planeadu, sistemátiku, jeneralizadu, injustu no indiskriminadu hasoru ema sivíl sira, liu-liu ba ema kristaun sira, ne’ebé  konstitui maioria iha Estadu Chin,” Salai Za UK Ling afirma ba iha Otél Timor, hafoin submeter keixa ba Ministériu Públiku Timor-Leste nian.

Nia haktuir, desde fulan-Jullu tinan 2022, junta militár hala’o ona atake aéreu, dokumentadu hamutuk 1,000 iha Estadu Chin. Uma liu 4,600 maka hetan destruisaun hosi atake aéreu, sira sunu ho intensaun.

Hamate ona ema sivíl na’in-478, inklui feto na’in-91 no labarik na’in-79. Pelumenus, instalasaun saúde-19, eskola-25 no edifísiu relijiozu-127, inklui igreja- 78, ne’ebé hetan destruisaun.

Situasaun violénsia iha Estadu Chin mós akontese iha nasaun Myanmar tomak. Tuir dadus hosi ONU no fonte kredível sira seluk, to’o loron 31 fulan-Marsu 2025, pelumenus, ema sivíl na’in-6,473 maka mate hosi forsa junta nian, inklui feto na’in-1,487 no labarik na’in-748.

Ema liu 30,000 hetan detensaun. Kuaze ema 2.000 mak mate ona iha detensaun militár inklui kazu sira ne’ebé dokumentadu ho di’ak,  mak hetan tortura to’o mate. Ema na’in-172 hetan kondenasaun ba mate hosi tribunál sira ne’ebé kontrola hosi junta militár.

“ONU kalkula katak violénsia iha Myanmar halo ema liu millaun 3,5 dezlokadu. Maski besik millaun 20 maka presiza asisténsia. Tuir ONU, militár sira blokeia asesu umanitáriu, inklui hafoin dezastre naturál sira   dezignadamente,  rai-nakdoko iha Marsu 2025,”  Salai Za UK Ling haktuir.

Tuir estimativa kredível, ema Myanmar liu millaun 51 hakaat fronteira internasionál hodi buka seguransa, liu hosi kanál regulár no irregulár sira, ne’ebé mosu ona krize refujiadu rejionál ho dezafiu direitus umanus no umanitáriu sira ne’ebé boot tebe-tebes.

Rekerente sira hein katak kazu ne’e sei dada povu Timor-Leste nia atensaun espesiál. Haré ba Myanmar no Timor-Leste nia istória luta kuaze  hanesan.

“Povu Myanmar no povu Timor-Leste halo parte povu Sudeste Aziátiku, liu hotu husi períodu administrasaun koloniál (Myanmar ukun husi Inglaterra no Timor-Leste husi Portugal). Hafoin proklamasaun independénsia, povu rua ne’e sai vítima husi krime atrosidade barak, komete husi ukun-na’in sira. Iha Myanmar masakre dala barak akontese hanesan sira ne’ebé akontese iha Timor-Leste durante períodu 1975-1999. Ohin, povu Timor-Leste moris ona ho liberdade tomak. Povu Myanmar mós hakarak ida ne’e,” nia hateten.

Keixa ne’ebé hato’o iha  Timor-Leste hetan apóiu hosi “Myanmar Accountability Project” (MAP) no nia diretór,  Chris Gunness, defende katak “karik autoridade sira iha Timor-Leste deside loke investigasaun, ida-ne’e sei haruka mensájen forte ida ba junta militár Myanmar nian, katak situasaun iha Myanmar labele kontinua no tenke muda.

Kazu legál iha Díli oferese oportunidade ba solidariedade internasionál ho ema sira ne’ebé marjinalizadu no izoladu liu iha rejiaun ASEAN”.

Salai Za Uk apela ba apóiu husi grupu sira sosiedade sivíl Timoroan, Igreja Katólika no kongregasaun  sira seluk no ba Timoroan  hotu-hotu ho sentidu justisa.

“Haré ba pozisaun konsistente kona-bá direitu umanus husi líder polítiku prinsipál Timoroan sira no lian influente sira seluk iha país ida-ne’e, ami ne’ebé reprezenta povu Chin, fiar ho laran tomak katak, ami nia apelu ba responsabilizasaun sei  hetan apóiu husi povu no autoridade sira iha Timor-Leste. Ami hein  ho laran tomak, katak nu’udár sarani, ami nia orasaun ba justisa, pás no dignidade. Hodi povu Myanmar nia naran, sei hetan resposta iha tempu badak,” Nia subliña

Iha fatin hanesan Advogadu José Teixeira afirma,  sei apóia Salai Za Uk hodi lori prosesu justisa hasoru Grupo Junta Militar Myanmar atu tuir dalan legál Internasionál nian.

“Lei iha Timor-Leste no prosesu investigasaun bele la’o ho susesu, katak sira iha diretu duni atu mai. Ita-nia Konstitusional iha Timor Leste liu-liu artigu 9, hakarek klaramente katak, Lei direitu Internasionál ida ne’ebé mós tama iha komunidade hamutuk ho tratadu konvensoins Internasionál sira hotu lori tama mós ba ita nia sistema legál. Iha ita-nia Kódigu penál rasik artigu 124, krime kontra umanidade, artigu 125 kontra krime funu nian,” Advogadu José Teixeira esplika.

Reportajen Ekipa Rafa.tl

 

Written by: RafaFM

Rate it

Sé maka ita

Harii husi Nilton no Akita durante tempu susar sira hafoin referendu, Rádiu Rafa mosu nu’udar símbolu esperansa no rekonstrusaun iha Timor-Leste. Ida-ne’e maka estasaun rádiu dahuluk ne’ebé mosu hafoin independénsia, halibur foin-sa’e sira, habelar ksolok, no fó lian ba jerasaun foun, maski bainhira barak sei hela iha uma ne’ebé halo ho ahu-ruin hafoin destruisaun ne’ebé kauza hosi violénsia ne’ebé mosu hafoin referendu 1999, iha ne’ebé timoroan sira vota atu haketak hosi Indonézia no harii nasaun ida ne’ebé independente no livre.

Kontaktu sira
error: Content is protected !!