Prezidente Repúblika Apresia Timoroan liu 30% Ko’alia Portugés ho Di’ak

Estudante Eskola CAFE, iha Díli selebra loron lian Portugés, 05 Maiu 2026.

Díli, 05 Maiu 2026 (RAFA.tl)- Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta, hateten iha progresu boot iha dékada sira ikus ne’e ba uzu lian portugés iha Timor-Leste no apresia Timoroan liu 30%  ko’alia lian Portugés ho di’ak.

Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta, ba jornalista sira iha sentru Kulturál Embaixada Portugal, Segunda (04/05/2026), haktuir evolusaun lian portugés iha Timor-Leste hatudu persentajen ida ne’ebé aas iha realidade no ida ne’e hatudu katak Timoroan sira hahú tau iha pratika no konsiderasaun lian Portugés ne’ebé hanesan lian ofisiál Timor-Leste nian.

Xefe estadu hatutan, bainhira haree dokumentu sira no testu sira iha lian tétum, nunka iha liu 20% hosi liafuan sira iha lian tétum no 80% maka liafuan sira iha lian portugés.

“Ami mós avalia hela evolusaun lian portugés nian iha Timor-Leste, ne’ebé, tuir ha’u-nia pontu-de-vista, sai estraordináriu, bainhira ita hahú iha tinan 2000, menus hosi 1% maka ko’alia portugés, no ohin loron, tuir estatístika ofisiál governu nian, ida-ne’e liu ona 30%. Entaun ida-ne’e impresionante. Obrigadu ba desizaun boot sira hosi Estadu Timor, líder timoroan, maibé ho apoiu maka’as liuliu Brazíl no Portugál,” José Ramos-Horta hateten.

Ramos-Horta hatutan, se halo avaliasaun, nia rasik hakfodak ho saida maka rekupera hosi lian portugés, iha 2002, menus husi 1%, tanba durante invazaun indonézia tinan 24 laiha eskola lian portugés, no tuir mai funsionáriu governu nian barak maka lakon sira nia vida, sira ne’ebé ko’alia portugés ho di’ak sai tiha ona husi Timor ba Portugál ba Austrália.

Rezisténsia timorense, liuliu FALINTIL sira ne’ebé iha foho, protetivu tebes ba lian portugés. FALINTIL sira mós kontribui maka’as. Hafoin eskola São José, sira tau matan ba Portugés, no eskola ne’e haree hanesan sentru subversaun nian. Depois, hafoin masakre Santa Cruz, eskola ne’e taka tiha. Tanba ne’e, revolusaun ida ne’ebé pozitivu tebes akontese daudaun ho lian portugés iha sosiedade Timor-Leste ohin loron.

Iha selebrasaun loron mundiál lian portugés, Tersa (05/05/2026), Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares, afirma lian portugés hanesan lian ofisiál no daudaun ne’e materia lian portugés kontinua sai valor aas iha ezame nasionál iha Timor-Leste.

“Ita nia lian ofisiál no mós lian ida ne’ebé mak ita nia luta nain sira uza durante tempu rezisténsia halo ligasaun sira ne’e hotu barak liu iha lian portugés, tanba ne’e lian ida istóriku tebes ba Timor-Leste no Ministériu Edukasaun assume responsabilidade boot liu husi lei baze de edukasaun no Konstituisaun, atu garante katak lian ofisial portugés tenke sai lian ida ne’ebé mak ministeriu kontinua hanorin iha nivel de enssinu hotu, hahú husi pre-escolar to’o mós iha ensinu secundariu jeral no tekniku vocasional,”  Ministra Edukasaun Dulce de Jesus Soares, hateten.

Ministra Edukasaun hatutan los duni oras ne’e daudaun ema hotu seidauk kolaia lian portugés maibé hakarak fó hatene katak kada tinan kuandu ezame nasionál disiplina ida ne’ebé mak hetan valor as liu ne’e mak lingua portugésa.

Sekretariu Estadu Kultura Portugal,  Alberto Santos, agradese ba governu Timor-Leste ne’ebé deside lian portugés hanesan lian ofisial  no nia parte afirma lian portugés hanesan lian ne’ebé iha fantazen ba mundu edukasaun administrasaun inklui negosiu.

“Dalan ida atu ita-nia oan sira bele sai boot ho kapasidade boot liu atu hasoru mundu no hetan moris di’ak liu mak hodi aprende portugés, tanba portugés ko’alia hosi ema millaun 265 iha mundu tomak, ida-ne’e mak lian ne’ebé ko’alia barak liu iha hemisfériu súl, no ida-ne’e bele efetivamente loke odamatan ba administrasaun públika, ba negósiu sira, no ikus mai ba buat hotu ne’ebé lori ba moris di’ak. Tanba ne’e mak ohin ita iha ne’e selebra lian ida ne’e no selebra lian portugés nu’udar fatór susesu ba ema hotu. Obrigadu wain ba imi hotu. Obrigadu ba profesores sira hotu. Obrigadu ba governu sira Timór nian, ba Ministru, ba Estadu, tanba apoia portugés nu’udar lian ofisiál no lian futuru nian ba ita hotu,” Alberto Santos tenik.

Iha komemorasaun loron mundiál lian Portugés ne’e, Governu liuhusi Ministériu Edukasaun organiza mós atividade importante sira hanesan, realizasaun semináriu internasionál kona-bá alimentasaun eskolar no reuniaun Ministrus Edukasaun CPLP, hodi hametin kompromisu ida forte atu hasa’e kualidade edukasaun iha Timor-Leste ba futuru ida ne’ebé di’ak liu.

Jornalista: Marito da Costa/Editór: Vito Salvadór